हेमंत देसाई
आपले जीवन आज 24 x 7 वृत्तवाहिन्यांनी वेढून टाकले आहे. चित्रपटांचे, टीव्ही मालिकांचे एवढेच काय, राजकीय नेत्यांचे प्रमोशनही याच वाहिन्या प्रभावीपणे करतात. दुय्यमतिय्यम राजकीय कार्यकर्ते नेत्यांना आपण वाहिन्यांमध्ये चमकलो, तरच ज्येष्ठ नेते आपल्याकडे लक्ष देतील, असे वाटत असते. पाच वर्षांपूर्वी दूरचित्रवाणी वृत्तवाहिन्यांना वर्षाला 500 कोटी रुपयांच्या जाहिराती मिळत. आज हा आकडा 1500 कोटी रुपयांवर जाऊन पोचला आहे. एकूण वर्षाला 10 हजार कोटी रुपये कंपन्यामार्फत खर्चिले जातात. त्यातले 15 कोटी वृत्तवाहिन्यांवरील जाहिरातीकरिता वेचले जातात. साक्षरता, सुखसमृद्धीबरोबरच जनतेच्या आकांक्षा वाढत असल्याने लोक अधिकाधिक प्रमाणात या वाहिन्यांकडे खेचले जाणार यात शंका नाही.देशात 10 तरी राष्ट्रीय वृत्तवाहिन्या आहेत. स्थानिक व प्रादेशिक वाहिन्यांची तर गणतीच नको. हिंदीत आज तक, इंडिया टीव्ही, स्टार न्यूज, झी न्यूज, आयबीएन सेव्हन व एनडीटीव्ही इंडिया अशा प्राधान्यक्रमानुसार आघाडीवरच्या वाहिन्या आहेत. इंग्रजीत टाइम्स नाऊ, एनडीटीव्ही 25 x 7 व सीएनएन आयबीएन या अव्वल वाहिन्या आहेत. इंग्रजी बिझनेस वाहिन्यांत सीएनबीसी टीव्ही 18 अग्रेसर आहेत आणि त्यानंतर एनडीटीव्ही प्रॉफिट, ब्लूमबर्ग यूटीव्ही व ईटी नाऊ यांचा नंबर लागतो. हिंदीत सीएनबीसी आवाज पहिला व झी बिझनेस दुसरा. त्यांच्याशिवाय आहेच कोण?टेलिव्हिजन ऑडियन्स मेजरमेंट (टॅम)च्या प्रवक्‍त्याने दिलेल्या माहितीनुसार- प्रादेशिक वृत्तवाहिन्यांची भरधाव प्रगती सुरू आहे. त्यातही महाराष्ट्र, आंध्र, केरळ व प. बंगाल इथे ही प्रगती सर्वाधिक आहे. महाराष्ट्रात तर लोक हिंदी / इंग्रजीमधील राष्ट्रीय बातम्या बघतात आणि स्थानिक बातम्या मराठीतून ऐकणे पसंत करतात. म्हणजे मराठी भाषा नष्ट होत चालली आहे, असा टाहो फोडण्याचे कारण नाही.मुंबईत परप्रांतीयांची संख्या लक्षणीय आहे. हिंदी चित्रपट व हिंदी मालिकांचे हे प्रमुख निर्मिती केंद्र आहे. त्यामुळे या महानगरात हिंदी प्रचलित आहे. मराठी लोक, खासकरून तरुण पोरं-पोरी बोलताना हिंदीचा खूप वापर करतात. तरीदेखील टॅम मीडिया रिसर्च प्रा. लि.च्या पाहणीनुसार ऑक्‍टोबर 2009 मध्ये मराठी वाहिन्यांच्या प्रेक्षकांमध्ये 25 टक्के वाढ झाली. 2007 मध्ये 13 टक्केच वाढ झाली होती. राष्ट्रीय पातळीवर मराठी प्रादेशिक दूरचित्रवाणीची प्रेक्षकसंख्या 2.7 टक्‍क्‍यांवरून दोन टक्‍क्‍यांवर गेली आहे.2009 मध्ये हिंदी एंटरटेन्मेंट, दक्षिणी भाषिक वाहिन्या, हिंदी चित्रपट, तसेच मुलांच्या वाहिन्यानंतर लोकप्रियतेत नंबर लागला तो मराठी वृत्तवाहिन्यांचा. त्यानंतर हिंदी वाहिन्यांचा नंबर लागतो. 2006 मध्ये मराठी वृत्तवाहिन्यांची प्रेक्षकसंख्या जवळपास काहीच नव्हती; पण आता वाहिन्या वाढल्या आहेत.2007 मध्ये मराठीतील पहिली 24 तासांची वृत्तवाहिनी "झी'ने सुरू केली. त्यांनतर "स्टार माझा' व मग "आयबीएन लोकमत' आली. "ईटीव्ही' व "साम'ने मनोरंजन व बातम्या देण्याचा प्रयोग केला. मराठी वृत्तवाहिन्यांनी निवडणुकांमध्ये उल्लेखनीय कामगिरी केली. पूर्वी "सह्याद्री'ची मक्तेदारी होती. मग ई टीव्ही आला आणि त्यानंतर स्टार, तसेच आयबीएन लोकमत. लोकांना अधिकाधिक पर्याय हवे असतात.विशेष म्हणजे दुसऱ्या व तिसऱ्या स्तरातील नगरांमध्ये केबल व उपग्रह वाहिन्या असलेल्या घरांची संख्या दिवसेंदिवस फुगत चालली आहे. स्थानिक बातम्या पडद्यावरून पाहण्याची जनतेची भूक वाढत चालली आहे. प्रादेशिक बातम्या मराठीतून बघायला लोकांना आवडते.मध्यंतरी प्रसारमाध्यमातील काही भंपक लोक असे म्हणत होते, की म्हणे वाचक प्रेक्षकांना राजकारणात रस नाही. त्यामुळे आपण फक्त टेन्शन खल्लास करण्याच्या जमाडी जम्मत छाप बातम्या देऊ; पण हा युक्तिवाद पूर्णतः बोगस होता. राज्यात सहकारी कारखाने, बॅंका, दूध संघ, कृषी उत्पन्न बाजारपेठा यांचा ग्रामीण व निम्न ग्रामीण जीवनावर अजूनही पगडा आहे. ग्रामपंचायती, जिल्हा परिषदा, नगरपालिका यांचे महत्त्व कायम आहे. उलट जास्तीत जास्त जनतेस राजकीय व लोकशाही प्रक्रियेत सामील व्हायचे आहे. त्यामुळे त्यांना राजकीय घडामोडी व त्याबद्दलच्या बातम्यांत प्रचंड रस आहे. अण्णा, आबासाहेब, दादा, विलासराव, उद्धव, राज यांचे कार्यक्रम, त्यांची वक्तव्ये बघण्या-ऐकण्यात जनतेला रस आहे. त्यामुळेच लोक सर्व प्रकारच्या मराठी वृत्तवाहिन्या बघत आहेत. महाराष्ट्रात मराठी करमणूक, तसेच वृत्तवाहिन्यांनी म्हणूनच 21 टक्के ग्रॉस रेटिंग पॉइंटस्‌ मिळविले आहेत. मराठी लोक हिंदीपेक्षा मराठी वाहिन्या बघणे पसंत करतात, हे ऐकून फक्त राज ठाकरेंनाच नव्हे, तर तुम्हा-आम्हा सर्वांनाच आनंददायी वाटेल.भारतात किमान 18 भाषा आणि 1000 भर तरी बोली आहेत. त्यामुळे देशभर एकच एक वृत्तपत्र वाचले आणि एकच एक वाहिनी बघितली जाईल, हे संभवतच नाही. भारतात इंग्रजी जाणणाऱ्यांची संख्या वाढत असली तरी हे प्रमाण अद्याप मर्यादित आहे. त्यामुळे इंग्रजीतली वृत्तपत्रे लहान शहरांतही पूर्वीपेक्षा जास्त खपतात; पण तरी ही संख्या तसा मर्यादित आहे. उलट राजस्थान पत्रिका, भास्करसारखी दैनिके तुफान खपत आहेत. ही वृत्तपत्रे एकापेक्षा अधिक ठिकाणाहून प्रसिद्ध होतात आणि त्यांनी एक प्रकारे सर्व देशाचे लक्ष वेधून घेतले आहे. त्याचप्रमाणे बहुतेक राष्ट्रीय वाहिन्यांनी प्रादेशिक वाहिन्या चालू केल्या आहेत. स्टार नेटवर्कने बंगाली व मराठी वाहिन्या चालू केल्या. एनडी टीव्हीने चेन्नईत एनडी टीव्ही मेट्रोनेसन सुरू केली. सीएनएन आयबीएनने आयबीएन लोकमत सुरू केले. प्रादेशिक स्तरावरील कंपन्यांप्रमाणेच राष्ट्रीय वाहिन्यांच्या प्रादेशिक वाहिन्या यापुढचा टप्पा असेल तो प्रादेशिक भाषेतील लाईफस्टाईल, ट्रॅव्हल व बिझनेस चॅनेल्सचा, राष्ट्रीय वाहिन्यांनी भाषिक वाहिन्या चालू केल्यामुळे प्रादेशिक केंद्रांमधून होणारे राष्ट्रीय वाहिन्यांवरील कव्हरेजही वाढते. बातम्यांना अधिक खोली लाभते.मराठी करमणूक व वृत्तवाहिन्यांचा पसारा वाढला आहे. त्यामुळे या वाहिन्यांचा राष्ट्रीय वाहिन्यांवरील (म्हणजे मुख्यतः इंग्रजी, हिंदी) प्रभाव वाढू शकेल. केवळ दिल्ली व मुंबईतून उंटावरून शेळ्या हाकण्यापेक्षा यवतमाळ-अकोला, बीड-परभणी, धुळे-जळगाव, सावंतवाडी-रत्नागिरी किंवा सातारा-सांगलीतील घडामोडी तेथे जाऊन तपशिलात कव्हर करणे महत्त्वाचे आहे. तिथल्या अन्याय-अत्याचाराच्या बातम्या देशाच्या कानाकोपऱ्यात पोचू शकतात.मराठी वृत्तवाहिन्यांच्या विस्तारण्याच्या प्रभावामुळे महाराष्ट्राची सुख-दुःखे सर्वत्र पोचतात. आपले औदार्य व संकुचितपणा, इथली श्रीमंती व गरिबी, इथल्या आत्महत्या आणि बलात्कार, इथले आविष्कार स्वातंत्र्य व इथली सेन्सॉरशिप हे सारे देशवासीयांना मोठ्या प्रमाणात माहीत होऊ लागले आहे. वृत्तवाहिन्यांच्या यशामुळे मराठीपणाचा अभिमान वाटतोच; पण सामान्यजन व राजकीय-सामाजिक नेतृत्वात जबाबदारीची जाणीवही उत्पन्न व्हावी, ही अपेक्षा!-
Wednesday, April 28, 2010
जागतिक नकाशावर मराठीचं स्थान गौण ः वसंत आबाजी डहाके
संजय पाखोडे
आज जागतिक मराठी भाषा दिवस. आजच्या या जागतिकीकरणात मराठीचे स्थान काय, हा प्रश्‍न सर्वसामान्यांसह सर्वांनाच विचारावासा वाटतो. खरंच झपाट्यानं बदलत असलेल्या या जमान्यात जगाच्या पाठीवर मराठीचे स्थान आहे काय? या सर्व प्रश्‍नांची उत्तरे शोधण्याचा आम्ही प्रयत्न केलाय. महाराष्ट्रातील थोर विचारवंत आणि ज्येष्ठ समीक्षक वसंत आबाजी डहाके यांच्याशी आमचे प्रतिनिधी संजय पाखोडे यांनी मराठी भाषा या विषयावर केलेली ही खास बातचीत. वसंत आबाजी डहाके यांचे आतापर्यंत अनेक कविता संग्रह आणि समीक्षा ग्रंथ प्रकाशित झाले आहेत. त्यांच्या चित्रलिपी या काव्यसंग्रहाला नुकताच साहित्य अकादमीचा पुरस्कारही मिळाला आहे.
----प्रश्‍न ः आज जागतिक मराठी भाषा दिन आहे. अन्य भाषांच्या तुलनेत मराठी भाषेचं आज काय स्थान आहे?
वसंत आबाजी डहाके ः भारतीय भाषांमध्ये मराठी भाषेचं फार महत्त्वाचं स्थान आहे. इलेक्‍ट्रॉनिक माध्यमांच्या या युगात आज किती तरी मराठी वाहिन्या प्रसारित होत आहेत. मराठी चित्रपटांना चांगले दिवस आले आहेत. पूर्वी ज्या चित्रपटगृहांमध्ये फक्त हिंदी आणि इंग्रजी चित्रपट लागायचे, त्या ठिकाणी आता मराठी चित्रपट लागतात. कलात्मक आणि व्यावसायिकदृष्ट्या मराठी चित्रपट, मराठी मालिका यांना चांगले दिवस आले आहेत. थोडक्‍यात, मराठी भाषेचं महत्त्व आता पटायला लागलं आहे. ही भाषा महत्त्वाची आहे याची जाणीव लोकांना व्हायला लागली आहे. महाराष्ट्राविषयी विदेशी नागरिकांना कुतूहल निर्माण झालं आहे. गेल्या काही वर्षांत विदेशी संशोधक मराठीविषयी शोध घेण्याचा प्रयत्न करतोय. महाराष्ट्र आणि मराठी लोकसंस्कृती काय हे जाणून घेण्याची तळमळ विदेशी संशोधकांमध्ये आहे. त्यामुळे मराठी भाषेचं महत्त्व दिवसेंदिवस वाढतच आहे.
----प्रश्‍न ः मराठीविषयी सारखी चिंता असते, की काळाच्या ओघात ही भाषा नष्ट होईल काय? वाचनाचं प्रमाणसुद्धा कमी होत आहे.
वसंत आबाजी डहाके ः ही चिंता लोक उगाच करीत असतात. भाषिक वर्तमानपत्रांची संख्या जर आज बघितली, तर मराठी वर्तमानपत्रांचीच संख्या अधिक असल्याचं लक्षात येतं. महाराष्ट्रातील विविध वर्तमानपत्रांच्या जिल्हा आणि शहर आवृत्या बघितल्या, तर मराठीचा मोठा वाचकवर्ग आजही आहे. म्हणजे मराठी भाषा फक्त बोललीच जात नाही, तर मराठी भाषेचं वाचनाचं प्रमाणही सर्वाधिक आहे. आता मी सातारा, कोल्हापूर आणि गडहिंग्लज या भागात फिरलो. तेथील लोकांनी सांगितलं, की मराठी वाचनाची आवड आहे त्याहून अधिक वृद्धिंगत होत आहे. त्यांनी सांगितलं, की दोन दिवसांपूर्वी लागलेल्या एका पुस्तक प्रदर्शनातून दोन कोटी रुपयांच्या पुस्तकांची विक्री झाली. याचा अर्थ स्पष्ट आहे, की मराठी भाषेत प्रकाशित होणारं साहित्य वाचकांच्या पसंतीला उतरलं आहे आणि वाचकांच्या संख्येत वाढ झाली आहे. हा सर्व अनुभव बघितला, तर मराठी भाषा ही दुय्यम राहिलेली नाही. भारतीय भाषांमध्ये तिचं एक महत्त्वाचं स्थान निर्माण झालं आहे. दहा वर्षांपूर्वी विचारवंतांनी मराठी भाषेविषयी चिंता व्यक्त केली होती; ती परिस्थिती आता बदललेली आहे.
-----प्रश्‍न ः मराठी विषयातून पारंगत अभ्यासक्रम (एम.ए.) पूर्ण केलेल्या विद्यार्थ्यांना भवितव्य नाही, असा विचार विद्यार्थ्यांमध्ये रुजत आहे.
वसंत आबाजी डहाके ः मराठी विषयातून एम. ए. करणाऱ्या विद्यार्थ्यांनी डोळ्यापुढे शिक्षक किंवा प्राध्यापक व्हायचंय हा विचार न ठेवता त्यांच्या शिक्षणाला व्यावसायिकतेची जोड द्यावी. वृत्तपत्रीय शिक्षणाची जोड देऊन मराठीतून प्रकाशित होणाऱ्या वृत्तपत्रांत साहित्यनिर्मिती अथवा जाहिरातीच्या माध्यमातून काही तरी नवं शिकावं, ज्याचा फायदा त्यांना निश्‍चितच मिळेल.
----प्रश्‍न ः आजच्या जागतिकीकरणाच्या युगात मराठी भाषेचं स्थान काय? इंग्रजीच्या तुलनेत मराठी भाषा स्पर्धेत टिकेल काय?
वसंत आबाजी डहाके ः इंग्रजी भाषेला आज जगात महत्त्वाचं स्थान आहे. ज्या देशांमध्ये इंग्रजी भाषा हद्दीबाहेर होती किंवा इंग्रजी भाषा बोलली जात नव्हती, अशा देशांमध्येसुद्धा इंग्रजी भाषेतूनच शिक्षण घेतलं जात आहे, ही वस्तुस्थिती आहे, कारण इंग्रजी भाषा ही आंतरराष्ट्रीय ज्ञान-विज्ञानाची आणि व्यापाराची भाषा झाली आहे. मराठीला इंग्रजीसारखं जागतिक पातळीवर न्यायचं असेल, तर मराठीचे स्थान आपल्याला जगाच्या पाठीवर निर्माण करावं लागेल. जगातल्या बहुतेक भाषांमधली साहित्यनिर्मिती आणि वाङ्‌मय इंग्रजी भाषेत उपलब्ध आहे. त्याचप्रमाणे भारतीय भाषांमधील वाङ्‌मयाचंदेखील इंग्रजीत भाषांतर होऊन ते साहित्य इंग्रजीत उपलब्ध आहे; मात्र जागतिक आणि भारतीय भाषांमधील वाङ्‌मय मराठीत पाहिजे त्या प्रमाणात आलं नाही. त्याचप्रमाणे मराठी भाषेतील वाङ्‌मय आणि साहित्यनिर्मितीचं भाषांतर जागतिक आणि भारतीय भाषांमध्ये झालेलं नाही, त्यामुळे मराठी भाषा जागतिक स्तरावर पोहोचू शकत नाही. त्यामुळे आपल्या वाङ्‌मयातील श्रेष्ठत्व जागतिक स्तरावर कळू शकत नाही; मात्र मराठी भाषेतील साहित्यनिर्मितीचं जगातील सर्व भाषांमध्ये भाषांतर व्हायला पाहिजे. त्यामुळे जागतिक नकाशात मराठीचं स्थान गौण आहे ही वस्तुस्थिती नाकारता येणार नाही.
----प्रश्‍न ः मराठी भाषेवरून सध्या महाराष्ट्रात राजकीय वाद सुरू आहेत. मनसे किंवा शिवसेनेसारखे प्रादेशिक पक्ष आणि कॉंग्रेस, राष्ट्रवादी, समाजवादीसारखे राष्ट्रीय पक्ष मराठीच्या अस्मितेवरून राज्यात भांडतायत.
वसंत आबाजी डहाके ः जवळपास सर्वच राजकीय पक्षांनी मराठी भाषेला आपापल्या जाहीरनाम्यात महत्त्वाचं स्थान दिलं आहे. याचा अर्थ असा, की या सर्व राजकीय पक्षांना मराठीचं स्थान काय हे कळलं आहे. आतापर्यंत हा विषय अजेंड्यावर नव्हता; मात्र लोकांच्या दृष्टीनं हा विषय महत्त्वाचा झाला याची जाणीव सर्वच राजकीय पक्षांना झाली आहे. प्रत्यक्षात हे सर्व राजकीय पक्ष मराठी भाषेकरिता काय करणार हे काहीच स्पष्ट झालेलं नाही. याबद्दल त्यांची ठोस भूमिकाही जाहीर नाही, पण मराठी भाषा महत्त्वाची आहे, याची राजकीय पक्षांना जाणीव झाली हे निश्‍चित आहे. राजकीय लोकांनी भाषेकरिता काही करावं ही अपेक्षा चूकच आहे, कारण भाषेकरिता जे काही करायचं असतं ते अभ्यासकच करतात, परंतु राजकीय लोकांनीही मराठीकडे लक्ष देणं हे एक चांगलं लक्षण आहे.
आज जागतिक मराठी भाषा दिवस. आजच्या या जागतिकीकरणात मराठीचे स्थान काय, हा प्रश्‍न सर्वसामान्यांसह सर्वांनाच विचारावासा वाटतो. खरंच झपाट्यानं बदलत असलेल्या या जमान्यात जगाच्या पाठीवर मराठीचे स्थान आहे काय? या सर्व प्रश्‍नांची उत्तरे शोधण्याचा आम्ही प्रयत्न केलाय. महाराष्ट्रातील थोर विचारवंत आणि ज्येष्ठ समीक्षक वसंत आबाजी डहाके यांच्याशी आमचे प्रतिनिधी संजय पाखोडे यांनी मराठी भाषा या विषयावर केलेली ही खास बातचीत. वसंत आबाजी डहाके यांचे आतापर्यंत अनेक कविता संग्रह आणि समीक्षा ग्रंथ प्रकाशित झाले आहेत. त्यांच्या चित्रलिपी या काव्यसंग्रहाला नुकताच साहित्य अकादमीचा पुरस्कारही मिळाला आहे.
----प्रश्‍न ः आज जागतिक मराठी भाषा दिन आहे. अन्य भाषांच्या तुलनेत मराठी भाषेचं आज काय स्थान आहे?
वसंत आबाजी डहाके ः भारतीय भाषांमध्ये मराठी भाषेचं फार महत्त्वाचं स्थान आहे. इलेक्‍ट्रॉनिक माध्यमांच्या या युगात आज किती तरी मराठी वाहिन्या प्रसारित होत आहेत. मराठी चित्रपटांना चांगले दिवस आले आहेत. पूर्वी ज्या चित्रपटगृहांमध्ये फक्त हिंदी आणि इंग्रजी चित्रपट लागायचे, त्या ठिकाणी आता मराठी चित्रपट लागतात. कलात्मक आणि व्यावसायिकदृष्ट्या मराठी चित्रपट, मराठी मालिका यांना चांगले दिवस आले आहेत. थोडक्‍यात, मराठी भाषेचं महत्त्व आता पटायला लागलं आहे. ही भाषा महत्त्वाची आहे याची जाणीव लोकांना व्हायला लागली आहे. महाराष्ट्राविषयी विदेशी नागरिकांना कुतूहल निर्माण झालं आहे. गेल्या काही वर्षांत विदेशी संशोधक मराठीविषयी शोध घेण्याचा प्रयत्न करतोय. महाराष्ट्र आणि मराठी लोकसंस्कृती काय हे जाणून घेण्याची तळमळ विदेशी संशोधकांमध्ये आहे. त्यामुळे मराठी भाषेचं महत्त्व दिवसेंदिवस वाढतच आहे.
----प्रश्‍न ः मराठीविषयी सारखी चिंता असते, की काळाच्या ओघात ही भाषा नष्ट होईल काय? वाचनाचं प्रमाणसुद्धा कमी होत आहे.
वसंत आबाजी डहाके ः ही चिंता लोक उगाच करीत असतात. भाषिक वर्तमानपत्रांची संख्या जर आज बघितली, तर मराठी वर्तमानपत्रांचीच संख्या अधिक असल्याचं लक्षात येतं. महाराष्ट्रातील विविध वर्तमानपत्रांच्या जिल्हा आणि शहर आवृत्या बघितल्या, तर मराठीचा मोठा वाचकवर्ग आजही आहे. म्हणजे मराठी भाषा फक्त बोललीच जात नाही, तर मराठी भाषेचं वाचनाचं प्रमाणही सर्वाधिक आहे. आता मी सातारा, कोल्हापूर आणि गडहिंग्लज या भागात फिरलो. तेथील लोकांनी सांगितलं, की मराठी वाचनाची आवड आहे त्याहून अधिक वृद्धिंगत होत आहे. त्यांनी सांगितलं, की दोन दिवसांपूर्वी लागलेल्या एका पुस्तक प्रदर्शनातून दोन कोटी रुपयांच्या पुस्तकांची विक्री झाली. याचा अर्थ स्पष्ट आहे, की मराठी भाषेत प्रकाशित होणारं साहित्य वाचकांच्या पसंतीला उतरलं आहे आणि वाचकांच्या संख्येत वाढ झाली आहे. हा सर्व अनुभव बघितला, तर मराठी भाषा ही दुय्यम राहिलेली नाही. भारतीय भाषांमध्ये तिचं एक महत्त्वाचं स्थान निर्माण झालं आहे. दहा वर्षांपूर्वी विचारवंतांनी मराठी भाषेविषयी चिंता व्यक्त केली होती; ती परिस्थिती आता बदललेली आहे.
-----प्रश्‍न ः मराठी विषयातून पारंगत अभ्यासक्रम (एम.ए.) पूर्ण केलेल्या विद्यार्थ्यांना भवितव्य नाही, असा विचार विद्यार्थ्यांमध्ये रुजत आहे.
वसंत आबाजी डहाके ः मराठी विषयातून एम. ए. करणाऱ्या विद्यार्थ्यांनी डोळ्यापुढे शिक्षक किंवा प्राध्यापक व्हायचंय हा विचार न ठेवता त्यांच्या शिक्षणाला व्यावसायिकतेची जोड द्यावी. वृत्तपत्रीय शिक्षणाची जोड देऊन मराठीतून प्रकाशित होणाऱ्या वृत्तपत्रांत साहित्यनिर्मिती अथवा जाहिरातीच्या माध्यमातून काही तरी नवं शिकावं, ज्याचा फायदा त्यांना निश्‍चितच मिळेल.
----प्रश्‍न ः आजच्या जागतिकीकरणाच्या युगात मराठी भाषेचं स्थान काय? इंग्रजीच्या तुलनेत मराठी भाषा स्पर्धेत टिकेल काय?
वसंत आबाजी डहाके ः इंग्रजी भाषेला आज जगात महत्त्वाचं स्थान आहे. ज्या देशांमध्ये इंग्रजी भाषा हद्दीबाहेर होती किंवा इंग्रजी भाषा बोलली जात नव्हती, अशा देशांमध्येसुद्धा इंग्रजी भाषेतूनच शिक्षण घेतलं जात आहे, ही वस्तुस्थिती आहे, कारण इंग्रजी भाषा ही आंतरराष्ट्रीय ज्ञान-विज्ञानाची आणि व्यापाराची भाषा झाली आहे. मराठीला इंग्रजीसारखं जागतिक पातळीवर न्यायचं असेल, तर मराठीचे स्थान आपल्याला जगाच्या पाठीवर निर्माण करावं लागेल. जगातल्या बहुतेक भाषांमधली साहित्यनिर्मिती आणि वाङ्‌मय इंग्रजी भाषेत उपलब्ध आहे. त्याचप्रमाणे भारतीय भाषांमधील वाङ्‌मयाचंदेखील इंग्रजीत भाषांतर होऊन ते साहित्य इंग्रजीत उपलब्ध आहे; मात्र जागतिक आणि भारतीय भाषांमधील वाङ्‌मय मराठीत पाहिजे त्या प्रमाणात आलं नाही. त्याचप्रमाणे मराठी भाषेतील वाङ्‌मय आणि साहित्यनिर्मितीचं भाषांतर जागतिक आणि भारतीय भाषांमध्ये झालेलं नाही, त्यामुळे मराठी भाषा जागतिक स्तरावर पोहोचू शकत नाही. त्यामुळे आपल्या वाङ्‌मयातील श्रेष्ठत्व जागतिक स्तरावर कळू शकत नाही; मात्र मराठी भाषेतील साहित्यनिर्मितीचं जगातील सर्व भाषांमध्ये भाषांतर व्हायला पाहिजे. त्यामुळे जागतिक नकाशात मराठीचं स्थान गौण आहे ही वस्तुस्थिती नाकारता येणार नाही.
----प्रश्‍न ः मराठी भाषेवरून सध्या महाराष्ट्रात राजकीय वाद सुरू आहेत. मनसे किंवा शिवसेनेसारखे प्रादेशिक पक्ष आणि कॉंग्रेस, राष्ट्रवादी, समाजवादीसारखे राष्ट्रीय पक्ष मराठीच्या अस्मितेवरून राज्यात भांडतायत.
वसंत आबाजी डहाके ः जवळपास सर्वच राजकीय पक्षांनी मराठी भाषेला आपापल्या जाहीरनाम्यात महत्त्वाचं स्थान दिलं आहे. याचा अर्थ असा, की या सर्व राजकीय पक्षांना मराठीचं स्थान काय हे कळलं आहे. आतापर्यंत हा विषय अजेंड्यावर नव्हता; मात्र लोकांच्या दृष्टीनं हा विषय महत्त्वाचा झाला याची जाणीव सर्वच राजकीय पक्षांना झाली आहे. प्रत्यक्षात हे सर्व राजकीय पक्ष मराठी भाषेकरिता काय करणार हे काहीच स्पष्ट झालेलं नाही. याबद्दल त्यांची ठोस भूमिकाही जाहीर नाही, पण मराठी भाषा महत्त्वाची आहे, याची राजकीय पक्षांना जाणीव झाली हे निश्‍चित आहे. राजकीय लोकांनी भाषेकरिता काही करावं ही अपेक्षा चूकच आहे, कारण भाषेकरिता जे काही करायचं असतं ते अभ्यासकच करतात, परंतु राजकीय लोकांनीही मराठीकडे लक्ष देणं हे एक चांगलं लक्षण आहे.
महाविद्यालयातील मराठी
ऋतुजा सावंत
आजची पिढी ऐकणारी आहे, पाहणारी आहे, पण वाचणारी नाही. त्यामुळे आधीच इंग्रजी माध्यमातील शिक्षण आणि पाश्‍चात्त्य संस्कृतीचा प्रभाव यामुळे मराठी भाषेची सरमिसळ ही ओघाने होतेच. हिंदी आणि इंग्रजी मिश्रित मराठी महाविद्यालयीन विश्‍वात बोलले जाते. स्वच्छ आणि अस्खलित बोलणारा येथे अपवादानेच आढळतो. पण मराठमोळे सणही येथे तेवढ्याच उत्साहात साजरे केले जातात. म्हणजेच मराठी भाषेपेक्षा महाराष्ट्रीय संस्कृतीची आवड मुंबईतील महाविद्यालयांत दिसून येते.
---
सध्या होत असलेल्या मराठीच्या आंदोलनांमुळे मराठीची जागरूकता वाढली आहे. मोबाईलच्या स्क्रिनसेव्हरवर एखादी मराठी कविता ठेवण्यापासून प्रेमकवितांचे सुलेखन केलेले टी-शर्ट वापरण्याची फॅशन हे त्याचेच प्रतीक. तरुणांचे हे मराठी प्रेम यंदाच्या महोत्सवांदरम्यानही दिसून आले. साठ्ये, रुपारेल यांसारख्या महाविद्यालयांत महाराष्ट्राची संस्कृती जोपासण्याचा प्रयत्न केला होता. एल्फिन्स्टन महाविद्यालयाच्या आजी-माजी विद्यार्थ्यांच्या "पर्णिता' संस्थेतर्फेही महाराष्ट्र उत्सव रवींद्र नाट्य मंदिरात रंगला. तब्बल 86 महाविद्यालयांनी यामध्ये सहभाग घेतला होता. या साऱ्यामागे राजकीय प्रभाव मोठ्या प्रमाणावर जाणवतो. मराठीची आवड अनेकांना असली तरी आत्मियता असणारे थोडकेच आढळतात. भाषेसाठी महाविद्यालयातील मराठी वाङ्‌मय मंडळे प्रयत्नशील असतात. विद्यार्थ्यांच्या कलागुणांना वाव मिळावा आणि मराठीचा त्यांना खऱ्या अर्थाने अभिमान वाटावा याकरिता विविध उपक्रम राबविले जातात. वक्तृत्व, प्रश्‍नमंजुषा, काव्यवाचन स्पर्धा अशा पारंपरिक स्पर्धांबरोबरच बदलत्या काळानुसार अनेक अभिनव कार्यक्रमही होतात. पण एकूणच आजूबाजूचा परिसर आणि शिकण्याचे, ऐकण्याचे साधन बहुतांशी अमराठी असल्याने मराठीच भाषा बोलण्याचा आग्रह अजूनही महाविद्यालयात होताना दिसत नाही. वाचन संस्कृतीही तितकीशी खोलवर रुजलेली नाही. अभ्यासाला नेमलेली पुस्तके आणि संदर्भाची पुस्तके सोडून अवांतर वाचणाऱ्या विद्यार्थ्यांची संख्या कमी झाली आहे. संगणकाची स्क्रिन एका क्‍लिकसरशी माहितीचे विश्‍व साकारते. म्हणून वाचनालयात बसून तासनतास विविध पुस्तके संदर्भासाठी चाळण्यासही विद्यार्थी तयार नसतात. त्यामुळे चांगली भाषा कानावरही पडत नाही आणि वाचनातही येत नाही. म्हणूनच भाषेची सरमिसळ क्रमप्राप्त आहे. वाङ्‌मय मंडळाला मात्र महाविद्यालयातील विद्यार्थ्यांकडून चांगला प्रतिसाद मिळतो. केवळ मराठी विषय घेतलेलेच नव्हे तर इतर विषयांचे विद्यार्थीही या मंडळाशी संलग्न असतात. इंग्रजी वातावरणात स्वत:ला व्यक्त करण्याचे व्यासपीठ म्हणजे मराठी वाङ्‌मय मंडळ, अशी विद्यार्थ्यांची मानसिकता आहे. रुईया महाविद्यालयात चिपळूणकर व्याख्यानमाला, न. र. फाटक स्मृती व्याख्यानमाला, श्री. पु. भागवत व्याख्यानमाला अशा कार्यक्रमांची माहिती केवळ माहिती फलकावर वाचून विद्यार्थी कार्यक्रमांना गर्दी करतात. विद्यार्थ्यांना वाचनाची गोडी लागावी आणि वाचकदृष्टी अधिक व्यापक व्हावी याकरिता डी. जी. रुपारेल महाविद्यालयात पुस्तक परीक्षण मंडळ स्थापन करण्यात आले आहे. अनेक मान्यवरांच्या उपस्थितीत विद्यार्थी एखाद्या पुस्तकाचे परीक्षण करतात. त्यावर चर्चा होते. तसेच मराठीची आधुनिक तंत्रज्ञानाशी सांगड घालून करिअरविषयक मार्गदर्शन करणाऱ्या अनेक कार्यशाळा येथे घेतल्या जातात. मराठी विषय घेऊन करिअरचे अनेक मार्ग त्यातून सुचविले जातात. या महाविद्यालयात साहित्याचा अभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी भाषेचे खेळ घेतले जातात. मात्र हे प्रयोग केवळ विषय घेतलेल्या 40 ते 50 विद्यार्थ्यांपुरताच मर्यादित राहतात. खरंतर असे प्रयोग प्रथम वर्षापासून घेणे गरजेचे आहे. मात्र वेळेच्या मर्यादेमुळे ते शक्‍य होत नाही, अशी खंत काही मराठी प्राध्यापकांनी व्यक्त केली. के. जे. सोमेय्या महाविद्यालयात तर मराठी भाषा आणि वाङ्‌मय मंडळ आहे. भाषेशी संबंधित विविध उपक्रम येथे राबविले जातात. अनंत भावे, मंगेश पाडगावकर अशा दिग्गज साहित्यिकांनी मंडळाची धुरा आपल्या खांद्यावर घेतली होती. अनेक नवनवे प्रयोग या महाविद्यालयात केले जातात. उद्‌घाटन कार्यक्रमाला एखादी साहित्यविषयक संकल्पना घेऊन कार्यक्रम सादर करतात. विद्यार्थ्यांनी मराठीचा खराखुरा अभिमान बाळगावा यासाठी त्यांना मराठीच्या विविध विषयांवर माहिती गोळा करण्यास सांगितली जाते. या माहितीचे संपादन करून वर्षातून तीन वेळा "आशय' नावाचे हस्तलिखितही काढले जाते. हे हस्तलिखित संदर्भासाठी वाचनालयात असते. तसेच वर्षभरात 12 महाविद्यालयीन आणि 3 आंतरमहाविद्यालयीन स्पर्धा घेतल्या जातात. काळाच्या काहीशी मागे गेलेली कथाकथन स्पर्धाही होते. या उपक्रमांना विद्यार्थ्यांचा प्रतिसाद मिळत असला तरी ते उपक्रम खोलवर रुजताना दिसत नाहीत. त्याची कारणेही समर्पक आहेत. सरमिसळ मराठी भाषा उद्देशपूर्वक बोलली जात नाही. शिकण्याचे माध्यम इंग्रजी असल्याने ते शब्द आपल्या नकळत लक्षात राहतात आणि ओठांवर येतात. यात मराठीची मोडतोड करण्याचा अजिबात उद्देश नसतो. असे बोलण्यात गैर काहीच नाही, पण आपण बोलणाऱ्या इंग्रजी शब्दांचे मराठी शब्द माहीत असणे आवश्‍यक आहे, या मताचा एक तरुण वर्ग महाविद्यालयात आहे; तर अगदी शुद्ध आवर्जून मराठी बोलायला जमणारंच नाही. ते आजच्या जगात शक्‍यही नाही. तसं बोललं तर इतर जण टिंगलटवाळीही करतात. बदलत्या जगानुसार आपण पोशाखापासून राहणीमानापर्यंत सगळ्या गोष्टी बदलल्या, मग या साऱ्यात भाषेत बदल होणं स्वाभाविकच आहे, असे काही तरुणांचे म्हणणे आहे. महाविद्यालयीन तरुणांची मराठी भाषा बिघडण्यामागे आजूबाजूचे अमराठी वातावरण असले तरी मराठी अभ्यासक्रमातही बदल होणे गरजेचे आहे, असे काही प्राध्यापकांचे मत आहे. वर्षांनुवर्षे मराठीच्या अभ्यासक्रमाचे एकच स्वरूप आहे. कालानुरूप त्यात बदल केला तर विद्यार्थ्यांची मराठी भाषा सुधारण्यास नक्कीच मदत होईल. भाषिक कौशल्य वाढीस लागण्यासाठी अनुरूप अभ्यासक्रम तसेच बातमी, कार्यक्रमांचे स्क्रीप्ट लिहिण्याचे तंत्र अभ्यासक्रमात समाविष्ट करावे, अशी मागणी काही प्राध्यापकांनी विद्यापीठाकडे केली होती. मात्र त्यावर अद्याप कोणतीही कार्यवाही झालेली नाही. अभ्यासात या गोष्टी आल्या की विद्यार्थी त्या आपोआपच आत्मसात करतात, असे प्राध्यापकांनी सांगितले. उद्याचा नागरिक म्हणून महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांकडे पाहिले जाते. तो महाराष्ट्राचे प्रतिनिधित्व करणारा आहे. त्यामुळे त्याने महाराष्ट्राची मायबोली उत्तम आणि अस्खलित बोलणे गरजेचे आहे. त्यासाठी सर्वच स्तरांतून जोरादार प्रयत्न करायला हवेत. हा लढा सोपा नसला तरी अशक्‍य नाही. कारण मराठीची आवड या तरुणाईत आहे. आवडीचे रूपांतर आत्मियतेत करायचे आहे. मराठी भाषेसाठी विविध उपक्रम काही मूठभर विद्यार्थ्यांपुरता मर्यादित न राहता ते व्यापक प्रमाणावर राबविले पाहिजेत. विद्यापीठापासून प्रसारमाध्यमांपर्यंत साऱ्यांचाच सहभाग त्यासाठी महत्त्वाचा आहे.
आजची पिढी ऐकणारी आहे, पाहणारी आहे, पण वाचणारी नाही. त्यामुळे आधीच इंग्रजी माध्यमातील शिक्षण आणि पाश्‍चात्त्य संस्कृतीचा प्रभाव यामुळे मराठी भाषेची सरमिसळ ही ओघाने होतेच. हिंदी आणि इंग्रजी मिश्रित मराठी महाविद्यालयीन विश्‍वात बोलले जाते. स्वच्छ आणि अस्खलित बोलणारा येथे अपवादानेच आढळतो. पण मराठमोळे सणही येथे तेवढ्याच उत्साहात साजरे केले जातात. म्हणजेच मराठी भाषेपेक्षा महाराष्ट्रीय संस्कृतीची आवड मुंबईतील महाविद्यालयांत दिसून येते.
---
सध्या होत असलेल्या मराठीच्या आंदोलनांमुळे मराठीची जागरूकता वाढली आहे. मोबाईलच्या स्क्रिनसेव्हरवर एखादी मराठी कविता ठेवण्यापासून प्रेमकवितांचे सुलेखन केलेले टी-शर्ट वापरण्याची फॅशन हे त्याचेच प्रतीक. तरुणांचे हे मराठी प्रेम यंदाच्या महोत्सवांदरम्यानही दिसून आले. साठ्ये, रुपारेल यांसारख्या महाविद्यालयांत महाराष्ट्राची संस्कृती जोपासण्याचा प्रयत्न केला होता. एल्फिन्स्टन महाविद्यालयाच्या आजी-माजी विद्यार्थ्यांच्या "पर्णिता' संस्थेतर्फेही महाराष्ट्र उत्सव रवींद्र नाट्य मंदिरात रंगला. तब्बल 86 महाविद्यालयांनी यामध्ये सहभाग घेतला होता. या साऱ्यामागे राजकीय प्रभाव मोठ्या प्रमाणावर जाणवतो. मराठीची आवड अनेकांना असली तरी आत्मियता असणारे थोडकेच आढळतात. भाषेसाठी महाविद्यालयातील मराठी वाङ्‌मय मंडळे प्रयत्नशील असतात. विद्यार्थ्यांच्या कलागुणांना वाव मिळावा आणि मराठीचा त्यांना खऱ्या अर्थाने अभिमान वाटावा याकरिता विविध उपक्रम राबविले जातात. वक्तृत्व, प्रश्‍नमंजुषा, काव्यवाचन स्पर्धा अशा पारंपरिक स्पर्धांबरोबरच बदलत्या काळानुसार अनेक अभिनव कार्यक्रमही होतात. पण एकूणच आजूबाजूचा परिसर आणि शिकण्याचे, ऐकण्याचे साधन बहुतांशी अमराठी असल्याने मराठीच भाषा बोलण्याचा आग्रह अजूनही महाविद्यालयात होताना दिसत नाही. वाचन संस्कृतीही तितकीशी खोलवर रुजलेली नाही. अभ्यासाला नेमलेली पुस्तके आणि संदर्भाची पुस्तके सोडून अवांतर वाचणाऱ्या विद्यार्थ्यांची संख्या कमी झाली आहे. संगणकाची स्क्रिन एका क्‍लिकसरशी माहितीचे विश्‍व साकारते. म्हणून वाचनालयात बसून तासनतास विविध पुस्तके संदर्भासाठी चाळण्यासही विद्यार्थी तयार नसतात. त्यामुळे चांगली भाषा कानावरही पडत नाही आणि वाचनातही येत नाही. म्हणूनच भाषेची सरमिसळ क्रमप्राप्त आहे. वाङ्‌मय मंडळाला मात्र महाविद्यालयातील विद्यार्थ्यांकडून चांगला प्रतिसाद मिळतो. केवळ मराठी विषय घेतलेलेच नव्हे तर इतर विषयांचे विद्यार्थीही या मंडळाशी संलग्न असतात. इंग्रजी वातावरणात स्वत:ला व्यक्त करण्याचे व्यासपीठ म्हणजे मराठी वाङ्‌मय मंडळ, अशी विद्यार्थ्यांची मानसिकता आहे. रुईया महाविद्यालयात चिपळूणकर व्याख्यानमाला, न. र. फाटक स्मृती व्याख्यानमाला, श्री. पु. भागवत व्याख्यानमाला अशा कार्यक्रमांची माहिती केवळ माहिती फलकावर वाचून विद्यार्थी कार्यक्रमांना गर्दी करतात. विद्यार्थ्यांना वाचनाची गोडी लागावी आणि वाचकदृष्टी अधिक व्यापक व्हावी याकरिता डी. जी. रुपारेल महाविद्यालयात पुस्तक परीक्षण मंडळ स्थापन करण्यात आले आहे. अनेक मान्यवरांच्या उपस्थितीत विद्यार्थी एखाद्या पुस्तकाचे परीक्षण करतात. त्यावर चर्चा होते. तसेच मराठीची आधुनिक तंत्रज्ञानाशी सांगड घालून करिअरविषयक मार्गदर्शन करणाऱ्या अनेक कार्यशाळा येथे घेतल्या जातात. मराठी विषय घेऊन करिअरचे अनेक मार्ग त्यातून सुचविले जातात. या महाविद्यालयात साहित्याचा अभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी भाषेचे खेळ घेतले जातात. मात्र हे प्रयोग केवळ विषय घेतलेल्या 40 ते 50 विद्यार्थ्यांपुरताच मर्यादित राहतात. खरंतर असे प्रयोग प्रथम वर्षापासून घेणे गरजेचे आहे. मात्र वेळेच्या मर्यादेमुळे ते शक्‍य होत नाही, अशी खंत काही मराठी प्राध्यापकांनी व्यक्त केली. के. जे. सोमेय्या महाविद्यालयात तर मराठी भाषा आणि वाङ्‌मय मंडळ आहे. भाषेशी संबंधित विविध उपक्रम येथे राबविले जातात. अनंत भावे, मंगेश पाडगावकर अशा दिग्गज साहित्यिकांनी मंडळाची धुरा आपल्या खांद्यावर घेतली होती. अनेक नवनवे प्रयोग या महाविद्यालयात केले जातात. उद्‌घाटन कार्यक्रमाला एखादी साहित्यविषयक संकल्पना घेऊन कार्यक्रम सादर करतात. विद्यार्थ्यांनी मराठीचा खराखुरा अभिमान बाळगावा यासाठी त्यांना मराठीच्या विविध विषयांवर माहिती गोळा करण्यास सांगितली जाते. या माहितीचे संपादन करून वर्षातून तीन वेळा "आशय' नावाचे हस्तलिखितही काढले जाते. हे हस्तलिखित संदर्भासाठी वाचनालयात असते. तसेच वर्षभरात 12 महाविद्यालयीन आणि 3 आंतरमहाविद्यालयीन स्पर्धा घेतल्या जातात. काळाच्या काहीशी मागे गेलेली कथाकथन स्पर्धाही होते. या उपक्रमांना विद्यार्थ्यांचा प्रतिसाद मिळत असला तरी ते उपक्रम खोलवर रुजताना दिसत नाहीत. त्याची कारणेही समर्पक आहेत. सरमिसळ मराठी भाषा उद्देशपूर्वक बोलली जात नाही. शिकण्याचे माध्यम इंग्रजी असल्याने ते शब्द आपल्या नकळत लक्षात राहतात आणि ओठांवर येतात. यात मराठीची मोडतोड करण्याचा अजिबात उद्देश नसतो. असे बोलण्यात गैर काहीच नाही, पण आपण बोलणाऱ्या इंग्रजी शब्दांचे मराठी शब्द माहीत असणे आवश्‍यक आहे, या मताचा एक तरुण वर्ग महाविद्यालयात आहे; तर अगदी शुद्ध आवर्जून मराठी बोलायला जमणारंच नाही. ते आजच्या जगात शक्‍यही नाही. तसं बोललं तर इतर जण टिंगलटवाळीही करतात. बदलत्या जगानुसार आपण पोशाखापासून राहणीमानापर्यंत सगळ्या गोष्टी बदलल्या, मग या साऱ्यात भाषेत बदल होणं स्वाभाविकच आहे, असे काही तरुणांचे म्हणणे आहे. महाविद्यालयीन तरुणांची मराठी भाषा बिघडण्यामागे आजूबाजूचे अमराठी वातावरण असले तरी मराठी अभ्यासक्रमातही बदल होणे गरजेचे आहे, असे काही प्राध्यापकांचे मत आहे. वर्षांनुवर्षे मराठीच्या अभ्यासक्रमाचे एकच स्वरूप आहे. कालानुरूप त्यात बदल केला तर विद्यार्थ्यांची मराठी भाषा सुधारण्यास नक्कीच मदत होईल. भाषिक कौशल्य वाढीस लागण्यासाठी अनुरूप अभ्यासक्रम तसेच बातमी, कार्यक्रमांचे स्क्रीप्ट लिहिण्याचे तंत्र अभ्यासक्रमात समाविष्ट करावे, अशी मागणी काही प्राध्यापकांनी विद्यापीठाकडे केली होती. मात्र त्यावर अद्याप कोणतीही कार्यवाही झालेली नाही. अभ्यासात या गोष्टी आल्या की विद्यार्थी त्या आपोआपच आत्मसात करतात, असे प्राध्यापकांनी सांगितले. उद्याचा नागरिक म्हणून महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांकडे पाहिले जाते. तो महाराष्ट्राचे प्रतिनिधित्व करणारा आहे. त्यामुळे त्याने महाराष्ट्राची मायबोली उत्तम आणि अस्खलित बोलणे गरजेचे आहे. त्यासाठी सर्वच स्तरांतून जोरादार प्रयत्न करायला हवेत. हा लढा सोपा नसला तरी अशक्‍य नाही. कारण मराठीची आवड या तरुणाईत आहे. आवडीचे रूपांतर आत्मियतेत करायचे आहे. मराठी भाषेसाठी विविध उपक्रम काही मूठभर विद्यार्थ्यांपुरता मर्यादित न राहता ते व्यापक प्रमाणावर राबविले पाहिजेत. विद्यापीठापासून प्रसारमाध्यमांपर्यंत साऱ्यांचाच सहभाग त्यासाठी महत्त्वाचा आहे.
मराठीचा जाहीरनामा
मराठी अभ्यास केंद्र
महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेच्या पन्नासाव्या वर्षापर्यंत मराठी भाषा, समाज आणि संस्कृतीपुढले बरेचसे प्रश्‍न सुटायला हवे होते; पण या जाहीरनाम्यातले अनेक मुद्दे पाहिलेत तर गेल्या पाच दशकांतली मराठीची हेळसांड लक्षात येईल.
महाराष्ट्राचा गेल्या पन्नास वर्षांचा इतिहास हा दुर्दैवाने मराठी भाषेच्या सार्वत्रिक उपेक्षेचा व अवहेलनेचा इतिहास आहे.आज महाराष्ट्रात मराठीच्या प्रश्‍नावर खूप बोललं जातंय. राजकीय पक्षांची त्यावर स्पर्धाही चालू आहे. 1 मे 1960 या दिवशी मराठी राज्य आलं अशी हाळी कै. यशवंतराव चव्हाण यांनी दिली. 1966 साली मराठी माणसांच्या न्याय्य हक्कांसाठी लढणारी शिवसेना जन्माला आली. त्यानंतर त्रेचाळीस वर्षांनीही परप्रांतीयांच्या लोंढ्यांपासून सर्व व्यवहार क्षेत्रातल्या मराठीच्या गळचेपीपासून ते सीमाप्रश्‍नापर्यंत अनेक समस्यांबाबत आजही चर्चा झडताहेत, आंदोलने होताहेत. याचा अर्थ काय होतो?
मराठी भाषा, समाज आणि संस्कृतीचे प्रश्‍न सोडविण्याचे जे मार्ग आपण वापरले त्यांचा पुनर्विचार करायला पाहिजे. प्रतिक्रियात्मक आणि प्रतीकात्मक आंदोलनाच्या जोडीने रचनात्मक आणि विधायक कामं व्हायला पाहिजेत, ही नवी भूमिका आम्ही मांडत आहोत. मराठी भाषा, समाज आणि संस्कृतीचं अर्थकारण आणि राजकारण यांच्या समग्र वेध घेणारं "मराठीकारण' ही आमची विचारसरणी आहे. जोवर या मराठीकारणाला अनुकूल पार्श्‍वभूमी निर्माण होत नाही, तोवर प्रचलित राजकीय पक्षांना मराठीसाठी भूमिका घ्यायला भाग पाडावं, असा आमचा प्रयत्न आहे; मात्र आज ना उद्या आम्ही अपेक्षिलेलं मराठीकारण महाराष्ट्रात उभं राहील, असा आम्हाला विश्‍वास आहे. अशा राजकीय पर्यायाच्या उभारणीची पाऊलवाट म्हणून आम्ही या जाहीरनाम्याकडे पाहतो.
जागतिकीकरणानंतर प्रादेशिक भाषा, संस्कृती यांच्या पुढे अस्तित्वाची आव्हानं उभी राहिली आहेत. मातृभाषेचा आग्रह धरणं अनेकांना प्रतिगामी वाटू लागलं आहे. दुसरीकडे राष्ट्रीय एकात्मतेबद्दल संवेदनशील असणाऱ्यांना प्रादेशिक भाषांचा आग्रह हे देशद्रोही आणि एकात्मता विरोधी वाटतं. भाषिक चळवळी, भाषिक राजकारण यांकडे पाहण्याची पारंपरिक दृष्टी बदलली पाहिजे, असे अभ्यास केंद्राला वाटतं. महाराष्ट्रात आजवर मराठी भाषा, समाज आणि संस्कृतीसाठी काम करणाऱ्या विविध संस्थांनी आणि चळवळींनी अराजकीय दृष्टिकोन स्वीकारलेला दिसतो; मात्र भाषिक चळवळ ही मूलतः राजकीय असली पाहिजे, अशी मराठी अभ्यास केंद्राची स्वच्छ भूमिका आहे. त्यामुळ राजकीय पक्षांशी सक्रिय संवाद ठेवणे अभ्यास केंद्राला आवश्‍यक वाटते. म्हणूनच आजवरच्या विविध आंदोलनांमध्ये राजकीय पक्ष, विद्यार्थी संघटना, पत्रकार संघटना यांना जोडून घेण्याचा आम्ही प्रयत्न केला आहे.
राज्याचे भाषाधोरण
1. भारतीय राज्य घटनेतील तरतुदींच्या आधीन राहून व महाराष्ट्र हे मराठी भाषिक राज्य आहे, हे लक्षात घेऊन राज्याचे अधिकृत भाषाधोरण जाहीर करावे. मराठी भाषेचा विकास हा महाराष्ट्राच्या सर्वांगीण विकासाचा एक अविभाज्य व अनिवार्य घटक मानावा. समाजाच्या विविध व्यवहार क्षेत्रांतील तिचे अपेक्षित स्थान निश्‍चित करावे.
2. रस्ते, पाणी, वीज आदी भौतिक संसाधनांप्रमाणे राजभाषा मराठी हीदेखील एक सामाजिक संसाधन मानून तिच्या संवर्धनाची, सक्षमीकरणाची व व्यवस्थापनाची जबाबदारी प्रामुख्याने राज्य सरकारची आहे, अशी भूमिका स्वीकारणे. मराठीच्या विकासाबाबतचे राज्य सरकारचे दायित्व मान्य करणे व त्याबाबत राज्यातील जनतेला उत्तरदायी राहावे.
3. महाराष्ट्र हे विधिवत मराठी भाषिक राज्य असल्यामुळे धर्मनिरपेक्षतेप्रमाणे भाषानिरपेक्ष किंवा सर्वभाषासमभाव अशी भूमिका न ठेवता मराठीच्या हिताला सर्वोच्च प्राधान्य द्यावे.
4. मराठीचा आग्रह हा केवळ भावनिक मुद्दा न मानता राज्याच्या विकासाचा अविभाज्य मुद्दा मानावा.
5. जगभरात अवलंबिल्या जाणाऱ्या सक्ती आणि संधी या दोन तत्त्वांचा अवलंब करून शासन आणि लोकसहभाग यांच्या माध्यमातून मराठी भाषेचे निरंतर संवर्धन करणे. मुंबईसह महाराष्ट्राच्या वर्धिष्णू मराठीकरणातून भारताच्या भाषिक व सांस्कृतिक विविधतेचे जतन व संवर्धन करणे.
6. प्रगत व्यवहार क्षेत्रांत भाषेचा विकास आपोआप होत नाही, तो जाणीवपूर्वक करावा लागतो. हे लक्षात घेऊन मराठी भाषेचा विकास हा राज्यातील मराठी व अमराठी भाषकांच्या दयाबुद्धीवर व सदसद्विवेकबुद्धीवर अवलंबून न ठेवता तो निरंतर होत राहील, यासाठी आर्थिक क्षेत्रात असते तशी स्थायी स्वरूपाची जबाबदार विकासयंत्रणा प्रस्थापित करावी.
7. राज्यात त्रिभाषा धोरणाऐवजी मराठी-इंग्रजी अशा द्विभाषा धोरणाचा स्वीकार व्हावा.
8. राज्यातील शिक्षणात मराठीसह इंग्रजी आणि इंग्रजीसह मराठी असे माध्यमविषयक द्विभाषा धोरण स्वीकारावे आणि काटेकोरपणे राबवावे. केवळ इंग्रजी (Only English) अशा भाषाधोरणाला परवानगी देऊ नये.
9. राज्य शासन आणि लोकसहभाग यांच्या माध्यमातून मराठी भाषेचा विकास कितपत होतो आहे, याचे प्रतिवर्षी तज्ज्ञांकरवी मूल्यमापन करणे. मनुष्यबळ विकास निर्देशांकाच्या धर्तीवर राज्याचा मराठी भाषा विकास निर्देशांक जाहीर करणे.
10. राज्याची द्वितीय भाषा म्हणून हिंदी, उर्दू अथवा इतर कोणत्याही भाषेला संपूर्ण राज्यात किंवा राज्याच्या एखाद्या भागात मान्यता देऊ नये.संघराज्य व्यवस्था व स्वायत्तता
11. केंद्र-राज्य संबंधीची पुनर्रचना करून राज्यांना व्यापक स्वायत्तता देण्याचे निकष ठरविण्यासाठी सरकारिया आयोगाच्या धर्तीवर नवीन आयोगाची स्थापना करण्यासाठी केंद्र शासनाकडे पाठपुरावा करावा.12. महाराष्ट्र-कर्नाटक सीमाप्रश्‍नाच्या सोडवणुकीसाठी कालबद्ध कार्यक्रम आखावा. तोपर्यंत वादग्रस्त सीमाभाग केंद्रशासित म्हणून घोषित करावा.
13. मराठी भाषेच्या विकासासाठी राज्यभाषा मंत्रालयाची निर्मिती करावी. त्यासाठी स्वतंत्र केबिनेट मंत्री असावा. शासनाच्या भाषाविषयक सर्व यंत्रणा राजभाषा मंत्रालयाच्या अधीन असाव्यात.
14. केंद्र शासनाच्या नोकऱ्यांसाठी ठरवलेले अ, ब, क प्रभागांसंबंधीचे नियम व त्यात वेळोवेळी उत्तर भारतीयांच्या फायद्याच्या दृष्टीने केलेल्या सुधारणा या अयोग्य, स्वैर आणि कुठल्याही तर्कावर आधारित नाहीत. तसेच हे नियम महाराष्ट्राला तोट्याचे व जाचक आहेत. ते बदलण्यासाठी राज्य शासनाने केंद्र सरकारवर दबाव आणावा. आवश्‍यक तर न्यायालयात दाद मागावी.संस्थात्मक यंत्रणा आणि पायाभूत सुविधा
15. राज्य मराठी विकास संस्थेला 200 कोटी रुपयांचा बीज निधी देऊन मराठीच्या भाषाविषयक कामांसाठी सक्षम व प्राधिकृत करावे.
16. तमिळनाडू, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश या राज्यांमध्ये ज्याप्रमाणे संबंधित भाषांची स्वतंत्र विद्यापीठे आहेत, त्याप्रमाणे महाराष्ट्रातही मराठी भाषा व संस्कृतीच्या अभ्यासासाठी व संशोधनासाठी मराठी विद्यापीठाची स्थापना करावी. महाराष्ट्राच्या विविध प्रांतातील मराठी बोलीभाषा व पोटभाषांना त्या प्रांतातील शिक्षणात व स्थानिक प्रशासन-व्यवहारात प्रमाण मराठीसोबत स्वायत्तता देण्याबाबत आराखडा तयार करण्याचे व त्याच्या अंमलबजावणीचे सर्वाधिकार या विद्यापीठाला द्यावेत.
17. राज्यातल्या सर्व शासकीय आणि खासगी आस्थापनांमध्ये सर्वसामान्य जनतेशी संबंधित सर्व व्यवहारात मराठीचा वापर व्हावा, यासाठी मराठी राजभाषा अधिकाऱ्यांची नेमणूक करावी.
18. विधिमंडळाच्या संयुक्त समितीने या सर्व आस्थापनांना भेटी देऊन तिथे मराठीतून कामकाज होत आहे की नाही, याचे कठोर परीक्षण करून कायद्याचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर कठोर कारवाई करावी.
19. भाषा संचालनालय व इतर सर्व भाषाविषयक यंत्रणांच्या कार्यालयांचे संगणकीकरण करावे.
20. मुंबईसह महाराष्ट्रातील सर्व विद्यापीठांमध्ये "महाराष्ट्र अध्ययन केंद्राची' स्थापना करण्यात यावी. त्यात महाराष्ट्राविषयी सर्व संशोधन मराठी व इंग्रजीतून करण्यात यावे, यासाठी विद्यापीठांतर्गत स्वतंत्र निधीची तरतूद करावी.
21. केंद्र सरकारच्या राष्ट्रीय अनुवाद आयोग (National Translation Mission) सारख्या प्रकल्पांमध्ये सहभागी अथवा राज्यपातळीवर स्वतंत्र अनुवाद महामंडळाची स्थापना करून इंग्रजी व इतर भाषांतील समग्र ज्ञान मराठीत आणावे. मराठीची ज्ञानभाषा म्हणून जडणघडण करण्यासाठी जगात प्रसिद्ध होणाऱ्या प्रत्येक वैज्ञानिक पुस्तकाचे, निबंधाचे मराठी रूपांतर करण्यासाठी या उपक्रमांद्वारे नियोजनबद्ध कार्यक्रम आखण्यासाठी कायमस्वरूपी आर्थिक तरतूद करावी. आधुनिक ज्ञान ही इंग्रजी भाषा जाणणाऱ्यांची मक्तेदारी होणार नाही, याकडे महाराष्ट्र शासनाने जाणीवपूर्वक लक्ष द्यावे व काळजी घ्यावी.नियोजनातून भाषाविकास
22. शिक्षण, प्रशासन, उद्योग, वाणिज्य, विधी व न्याय, विज्ञान व तंत्रज्ञान, जनसंपर्क माध्यमे आदी वेगवेगळ्या वापरक्षेत्रांत मराठी भाषेची सद्यःस्थिती काय आहे, याचा वस्तुनिष्ठ अहवाल तयार करून मराठी भाषेचा कालबद्ध व नियोजनबद्ध रीतीने विकास करावा.
23. लघु व मध्यम कालावधीचे उद्दिष्टलक्ष्यी कृतिआराखडे तयार करून ते राबवावेत. त्याचप्रमाणे गेल्या पंन्नास वर्षांचा भाषिक अनुशेष भरून काढण्यासाठी युद्धपातळीवर कार्यक्रम राबवावेत.
24. राज्याची भाषानियोजन यंत्रणा (Language Planning Agency) म्हणून "राज्य मराठी विकास संस्थे'ला प्राधिकृत करावे.
25. आगामी अर्थसंकल्पापासून भाषानियोजन व भाषाविकासासाठी वेगळी आर्थिक तरतूद करावी. राज्य नियोजन आयोगाने राज्याच्या आर्थिक नियोजनाचा आराखडा तयार करताना त्यात भाषानियोजनाचाही अंतर्भाव करावा.शासनव्यवहारात मराठी
26. लोकभाषेतून राज्य व्यवहार हे तत्त्व स्वीकारून राजभाषा मराठीतूनच राज्याचा सर्व प्रशासनिक व्यवहार केला जावा.
27. राज्य मंत्रिमंडळातल्या सर्व मंत्र्यांनी विधिमंडळात मराठीतूनच बोलावे.
28. शासकीय कामकाजात पूर्णपणे मराठींचा वापर व्हावा, यासाठी विधानसभा व विधान परिषदेच्या सदस्यांच्या संयुक्त समितीद्वारे तालुकास्तरापर्यंत तपासणी करावी.
29. महाराष्ट्र राजभाषा अधिनियम 1961 च्या तरतुदीनुसार वाहन चालविण्याचा परवाना मराठीतून द्यावा.
30 युनिकोड व मराठीतून ओपन सोर्स सॉफ्टवेअर आधारित "इ-गव्हर्नन्स' प्रणाली मराठीतून विकसित करावी. महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांचे सर्व प्रशासकीय कामकाज संगणकावर आणण्यासाठी माहिती तंत्रज्ञान खात्यात स्वतंत्र कक्षाची स्थापना करावी.
31. शासनाच्या सर्व विभागांशी निगडित महत्त्वाचे अभिलेख, अहवाल, अर्थसंकल्प, अधिनियम, परिपत्रके, शासननिर्णय, स्थलवर्णनकोश व इतर शासकीय दस्तावेज माहिती युनिकोडच्या मराठीसह इंग्रजीत संग्रहित करण्यासाठी एका स्वतंत्र संकेतस्थळाची निर्मिती करावी. ही माहिती अद्ययावत ठेवून सर्वसामान्यांना उतरवून घेण्याची सोय या संकेतस्थळावर उपलब्ध करून द्यावी.
32. मुंबई व महाराष्ट्रातील दुकाने व आस्थापनांच्या पाट्या व फलक मराठीमध्ये लक्षवेधीपणे असाव्यात. या नियमांची काटेकोर अंमलबजावणी व्हावी व त्यांचे उल्लंघन करणाऱ्या दुकानांचे परवाने रद्द करून दंड ठोठावण्यात यावा.
33. राज्य शासनाच्या सेवेत असणाऱ्या कर्मचाऱ्यांचे व अधिकाऱ्यांचे मराठीत ज्ञान तपासण्याची यंत्रणा प्रस्थापित करावी. त्यासाठी भाषा संचालनालयामार्फत मराठी भाषेच्या परीक्षा घेतल्या जाव्यात. ठराविक मुदतीत परीक्षा उत्तीर्ण न होणाऱ्या कर्मचाऱ्यांची व अधिकाऱ्यांची वेतनश्रेणी, पदोन्नती रोखण्यात यावी.
महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेच्या पन्नासाव्या वर्षापर्यंत मराठी भाषा, समाज आणि संस्कृतीपुढले बरेचसे प्रश्‍न सुटायला हवे होते; पण या जाहीरनाम्यातले अनेक मुद्दे पाहिलेत तर गेल्या पाच दशकांतली मराठीची हेळसांड लक्षात येईल.
महाराष्ट्राचा गेल्या पन्नास वर्षांचा इतिहास हा दुर्दैवाने मराठी भाषेच्या सार्वत्रिक उपेक्षेचा व अवहेलनेचा इतिहास आहे.आज महाराष्ट्रात मराठीच्या प्रश्‍नावर खूप बोललं जातंय. राजकीय पक्षांची त्यावर स्पर्धाही चालू आहे. 1 मे 1960 या दिवशी मराठी राज्य आलं अशी हाळी कै. यशवंतराव चव्हाण यांनी दिली. 1966 साली मराठी माणसांच्या न्याय्य हक्कांसाठी लढणारी शिवसेना जन्माला आली. त्यानंतर त्रेचाळीस वर्षांनीही परप्रांतीयांच्या लोंढ्यांपासून सर्व व्यवहार क्षेत्रातल्या मराठीच्या गळचेपीपासून ते सीमाप्रश्‍नापर्यंत अनेक समस्यांबाबत आजही चर्चा झडताहेत, आंदोलने होताहेत. याचा अर्थ काय होतो?
मराठी भाषा, समाज आणि संस्कृतीचे प्रश्‍न सोडविण्याचे जे मार्ग आपण वापरले त्यांचा पुनर्विचार करायला पाहिजे. प्रतिक्रियात्मक आणि प्रतीकात्मक आंदोलनाच्या जोडीने रचनात्मक आणि विधायक कामं व्हायला पाहिजेत, ही नवी भूमिका आम्ही मांडत आहोत. मराठी भाषा, समाज आणि संस्कृतीचं अर्थकारण आणि राजकारण यांच्या समग्र वेध घेणारं "मराठीकारण' ही आमची विचारसरणी आहे. जोवर या मराठीकारणाला अनुकूल पार्श्‍वभूमी निर्माण होत नाही, तोवर प्रचलित राजकीय पक्षांना मराठीसाठी भूमिका घ्यायला भाग पाडावं, असा आमचा प्रयत्न आहे; मात्र आज ना उद्या आम्ही अपेक्षिलेलं मराठीकारण महाराष्ट्रात उभं राहील, असा आम्हाला विश्‍वास आहे. अशा राजकीय पर्यायाच्या उभारणीची पाऊलवाट म्हणून आम्ही या जाहीरनाम्याकडे पाहतो.
जागतिकीकरणानंतर प्रादेशिक भाषा, संस्कृती यांच्या पुढे अस्तित्वाची आव्हानं उभी राहिली आहेत. मातृभाषेचा आग्रह धरणं अनेकांना प्रतिगामी वाटू लागलं आहे. दुसरीकडे राष्ट्रीय एकात्मतेबद्दल संवेदनशील असणाऱ्यांना प्रादेशिक भाषांचा आग्रह हे देशद्रोही आणि एकात्मता विरोधी वाटतं. भाषिक चळवळी, भाषिक राजकारण यांकडे पाहण्याची पारंपरिक दृष्टी बदलली पाहिजे, असे अभ्यास केंद्राला वाटतं. महाराष्ट्रात आजवर मराठी भाषा, समाज आणि संस्कृतीसाठी काम करणाऱ्या विविध संस्थांनी आणि चळवळींनी अराजकीय दृष्टिकोन स्वीकारलेला दिसतो; मात्र भाषिक चळवळ ही मूलतः राजकीय असली पाहिजे, अशी मराठी अभ्यास केंद्राची स्वच्छ भूमिका आहे. त्यामुळ राजकीय पक्षांशी सक्रिय संवाद ठेवणे अभ्यास केंद्राला आवश्‍यक वाटते. म्हणूनच आजवरच्या विविध आंदोलनांमध्ये राजकीय पक्ष, विद्यार्थी संघटना, पत्रकार संघटना यांना जोडून घेण्याचा आम्ही प्रयत्न केला आहे.
राज्याचे भाषाधोरण
1. भारतीय राज्य घटनेतील तरतुदींच्या आधीन राहून व महाराष्ट्र हे मराठी भाषिक राज्य आहे, हे लक्षात घेऊन राज्याचे अधिकृत भाषाधोरण जाहीर करावे. मराठी भाषेचा विकास हा महाराष्ट्राच्या सर्वांगीण विकासाचा एक अविभाज्य व अनिवार्य घटक मानावा. समाजाच्या विविध व्यवहार क्षेत्रांतील तिचे अपेक्षित स्थान निश्‍चित करावे.
2. रस्ते, पाणी, वीज आदी भौतिक संसाधनांप्रमाणे राजभाषा मराठी हीदेखील एक सामाजिक संसाधन मानून तिच्या संवर्धनाची, सक्षमीकरणाची व व्यवस्थापनाची जबाबदारी प्रामुख्याने राज्य सरकारची आहे, अशी भूमिका स्वीकारणे. मराठीच्या विकासाबाबतचे राज्य सरकारचे दायित्व मान्य करणे व त्याबाबत राज्यातील जनतेला उत्तरदायी राहावे.
3. महाराष्ट्र हे विधिवत मराठी भाषिक राज्य असल्यामुळे धर्मनिरपेक्षतेप्रमाणे भाषानिरपेक्ष किंवा सर्वभाषासमभाव अशी भूमिका न ठेवता मराठीच्या हिताला सर्वोच्च प्राधान्य द्यावे.
4. मराठीचा आग्रह हा केवळ भावनिक मुद्दा न मानता राज्याच्या विकासाचा अविभाज्य मुद्दा मानावा.
5. जगभरात अवलंबिल्या जाणाऱ्या सक्ती आणि संधी या दोन तत्त्वांचा अवलंब करून शासन आणि लोकसहभाग यांच्या माध्यमातून मराठी भाषेचे निरंतर संवर्धन करणे. मुंबईसह महाराष्ट्राच्या वर्धिष्णू मराठीकरणातून भारताच्या भाषिक व सांस्कृतिक विविधतेचे जतन व संवर्धन करणे.
6. प्रगत व्यवहार क्षेत्रांत भाषेचा विकास आपोआप होत नाही, तो जाणीवपूर्वक करावा लागतो. हे लक्षात घेऊन मराठी भाषेचा विकास हा राज्यातील मराठी व अमराठी भाषकांच्या दयाबुद्धीवर व सदसद्विवेकबुद्धीवर अवलंबून न ठेवता तो निरंतर होत राहील, यासाठी आर्थिक क्षेत्रात असते तशी स्थायी स्वरूपाची जबाबदार विकासयंत्रणा प्रस्थापित करावी.
7. राज्यात त्रिभाषा धोरणाऐवजी मराठी-इंग्रजी अशा द्विभाषा धोरणाचा स्वीकार व्हावा.
8. राज्यातील शिक्षणात मराठीसह इंग्रजी आणि इंग्रजीसह मराठी असे माध्यमविषयक द्विभाषा धोरण स्वीकारावे आणि काटेकोरपणे राबवावे. केवळ इंग्रजी (Only English) अशा भाषाधोरणाला परवानगी देऊ नये.
9. राज्य शासन आणि लोकसहभाग यांच्या माध्यमातून मराठी भाषेचा विकास कितपत होतो आहे, याचे प्रतिवर्षी तज्ज्ञांकरवी मूल्यमापन करणे. मनुष्यबळ विकास निर्देशांकाच्या धर्तीवर राज्याचा मराठी भाषा विकास निर्देशांक जाहीर करणे.
10. राज्याची द्वितीय भाषा म्हणून हिंदी, उर्दू अथवा इतर कोणत्याही भाषेला संपूर्ण राज्यात किंवा राज्याच्या एखाद्या भागात मान्यता देऊ नये.संघराज्य व्यवस्था व स्वायत्तता
11. केंद्र-राज्य संबंधीची पुनर्रचना करून राज्यांना व्यापक स्वायत्तता देण्याचे निकष ठरविण्यासाठी सरकारिया आयोगाच्या धर्तीवर नवीन आयोगाची स्थापना करण्यासाठी केंद्र शासनाकडे पाठपुरावा करावा.12. महाराष्ट्र-कर्नाटक सीमाप्रश्‍नाच्या सोडवणुकीसाठी कालबद्ध कार्यक्रम आखावा. तोपर्यंत वादग्रस्त सीमाभाग केंद्रशासित म्हणून घोषित करावा.
13. मराठी भाषेच्या विकासासाठी राज्यभाषा मंत्रालयाची निर्मिती करावी. त्यासाठी स्वतंत्र केबिनेट मंत्री असावा. शासनाच्या भाषाविषयक सर्व यंत्रणा राजभाषा मंत्रालयाच्या अधीन असाव्यात.
14. केंद्र शासनाच्या नोकऱ्यांसाठी ठरवलेले अ, ब, क प्रभागांसंबंधीचे नियम व त्यात वेळोवेळी उत्तर भारतीयांच्या फायद्याच्या दृष्टीने केलेल्या सुधारणा या अयोग्य, स्वैर आणि कुठल्याही तर्कावर आधारित नाहीत. तसेच हे नियम महाराष्ट्राला तोट्याचे व जाचक आहेत. ते बदलण्यासाठी राज्य शासनाने केंद्र सरकारवर दबाव आणावा. आवश्‍यक तर न्यायालयात दाद मागावी.संस्थात्मक यंत्रणा आणि पायाभूत सुविधा
15. राज्य मराठी विकास संस्थेला 200 कोटी रुपयांचा बीज निधी देऊन मराठीच्या भाषाविषयक कामांसाठी सक्षम व प्राधिकृत करावे.
16. तमिळनाडू, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश या राज्यांमध्ये ज्याप्रमाणे संबंधित भाषांची स्वतंत्र विद्यापीठे आहेत, त्याप्रमाणे महाराष्ट्रातही मराठी भाषा व संस्कृतीच्या अभ्यासासाठी व संशोधनासाठी मराठी विद्यापीठाची स्थापना करावी. महाराष्ट्राच्या विविध प्रांतातील मराठी बोलीभाषा व पोटभाषांना त्या प्रांतातील शिक्षणात व स्थानिक प्रशासन-व्यवहारात प्रमाण मराठीसोबत स्वायत्तता देण्याबाबत आराखडा तयार करण्याचे व त्याच्या अंमलबजावणीचे सर्वाधिकार या विद्यापीठाला द्यावेत.
17. राज्यातल्या सर्व शासकीय आणि खासगी आस्थापनांमध्ये सर्वसामान्य जनतेशी संबंधित सर्व व्यवहारात मराठीचा वापर व्हावा, यासाठी मराठी राजभाषा अधिकाऱ्यांची नेमणूक करावी.
18. विधिमंडळाच्या संयुक्त समितीने या सर्व आस्थापनांना भेटी देऊन तिथे मराठीतून कामकाज होत आहे की नाही, याचे कठोर परीक्षण करून कायद्याचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर कठोर कारवाई करावी.
19. भाषा संचालनालय व इतर सर्व भाषाविषयक यंत्रणांच्या कार्यालयांचे संगणकीकरण करावे.
20. मुंबईसह महाराष्ट्रातील सर्व विद्यापीठांमध्ये "महाराष्ट्र अध्ययन केंद्राची' स्थापना करण्यात यावी. त्यात महाराष्ट्राविषयी सर्व संशोधन मराठी व इंग्रजीतून करण्यात यावे, यासाठी विद्यापीठांतर्गत स्वतंत्र निधीची तरतूद करावी.
21. केंद्र सरकारच्या राष्ट्रीय अनुवाद आयोग (National Translation Mission) सारख्या प्रकल्पांमध्ये सहभागी अथवा राज्यपातळीवर स्वतंत्र अनुवाद महामंडळाची स्थापना करून इंग्रजी व इतर भाषांतील समग्र ज्ञान मराठीत आणावे. मराठीची ज्ञानभाषा म्हणून जडणघडण करण्यासाठी जगात प्रसिद्ध होणाऱ्या प्रत्येक वैज्ञानिक पुस्तकाचे, निबंधाचे मराठी रूपांतर करण्यासाठी या उपक्रमांद्वारे नियोजनबद्ध कार्यक्रम आखण्यासाठी कायमस्वरूपी आर्थिक तरतूद करावी. आधुनिक ज्ञान ही इंग्रजी भाषा जाणणाऱ्यांची मक्तेदारी होणार नाही, याकडे महाराष्ट्र शासनाने जाणीवपूर्वक लक्ष द्यावे व काळजी घ्यावी.नियोजनातून भाषाविकास
22. शिक्षण, प्रशासन, उद्योग, वाणिज्य, विधी व न्याय, विज्ञान व तंत्रज्ञान, जनसंपर्क माध्यमे आदी वेगवेगळ्या वापरक्षेत्रांत मराठी भाषेची सद्यःस्थिती काय आहे, याचा वस्तुनिष्ठ अहवाल तयार करून मराठी भाषेचा कालबद्ध व नियोजनबद्ध रीतीने विकास करावा.
23. लघु व मध्यम कालावधीचे उद्दिष्टलक्ष्यी कृतिआराखडे तयार करून ते राबवावेत. त्याचप्रमाणे गेल्या पंन्नास वर्षांचा भाषिक अनुशेष भरून काढण्यासाठी युद्धपातळीवर कार्यक्रम राबवावेत.
24. राज्याची भाषानियोजन यंत्रणा (Language Planning Agency) म्हणून "राज्य मराठी विकास संस्थे'ला प्राधिकृत करावे.
25. आगामी अर्थसंकल्पापासून भाषानियोजन व भाषाविकासासाठी वेगळी आर्थिक तरतूद करावी. राज्य नियोजन आयोगाने राज्याच्या आर्थिक नियोजनाचा आराखडा तयार करताना त्यात भाषानियोजनाचाही अंतर्भाव करावा.शासनव्यवहारात मराठी
26. लोकभाषेतून राज्य व्यवहार हे तत्त्व स्वीकारून राजभाषा मराठीतूनच राज्याचा सर्व प्रशासनिक व्यवहार केला जावा.
27. राज्य मंत्रिमंडळातल्या सर्व मंत्र्यांनी विधिमंडळात मराठीतूनच बोलावे.
28. शासकीय कामकाजात पूर्णपणे मराठींचा वापर व्हावा, यासाठी विधानसभा व विधान परिषदेच्या सदस्यांच्या संयुक्त समितीद्वारे तालुकास्तरापर्यंत तपासणी करावी.
29. महाराष्ट्र राजभाषा अधिनियम 1961 च्या तरतुदीनुसार वाहन चालविण्याचा परवाना मराठीतून द्यावा.
30 युनिकोड व मराठीतून ओपन सोर्स सॉफ्टवेअर आधारित "इ-गव्हर्नन्स' प्रणाली मराठीतून विकसित करावी. महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांचे सर्व प्रशासकीय कामकाज संगणकावर आणण्यासाठी माहिती तंत्रज्ञान खात्यात स्वतंत्र कक्षाची स्थापना करावी.
31. शासनाच्या सर्व विभागांशी निगडित महत्त्वाचे अभिलेख, अहवाल, अर्थसंकल्प, अधिनियम, परिपत्रके, शासननिर्णय, स्थलवर्णनकोश व इतर शासकीय दस्तावेज माहिती युनिकोडच्या मराठीसह इंग्रजीत संग्रहित करण्यासाठी एका स्वतंत्र संकेतस्थळाची निर्मिती करावी. ही माहिती अद्ययावत ठेवून सर्वसामान्यांना उतरवून घेण्याची सोय या संकेतस्थळावर उपलब्ध करून द्यावी.
32. मुंबई व महाराष्ट्रातील दुकाने व आस्थापनांच्या पाट्या व फलक मराठीमध्ये लक्षवेधीपणे असाव्यात. या नियमांची काटेकोर अंमलबजावणी व्हावी व त्यांचे उल्लंघन करणाऱ्या दुकानांचे परवाने रद्द करून दंड ठोठावण्यात यावा.
33. राज्य शासनाच्या सेवेत असणाऱ्या कर्मचाऱ्यांचे व अधिकाऱ्यांचे मराठीत ज्ञान तपासण्याची यंत्रणा प्रस्थापित करावी. त्यासाठी भाषा संचालनालयामार्फत मराठी भाषेच्या परीक्षा घेतल्या जाव्यात. ठराविक मुदतीत परीक्षा उत्तीर्ण न होणाऱ्या कर्मचाऱ्यांची व अधिकाऱ्यांची वेतनश्रेणी, पदोन्नती रोखण्यात यावी.
"बिहाराष्ट्र'?
उ त्तर भारतीय तसेच बिहारींच्या आक्रमणाचा मराठी माणसानं किती धसका घेतला आहे, याचा मामला म्हणून इंटरनेटवरून सध्या फिरत असलेली ही गंमत. गंमत म्हणूनच घेण्यासाठी...बिटवा, ई है बंबई नगरिया, हमरे पूरखों ने कुछ साल पहले बडी होशियारी से इस मायानगरी को अपने कब्जे में किया... वैसे ई है बहुत नटखट...लेकिन जैसे कोई भैसन अच्छा दूध देती है, तो उसका सब नखरा हम संभलते है, वैसाही हम इसके लटके-झटके सह लेते है! अब तो ये पूरा "बिहाराष्ट्र' और बंबईया हमरी है... लेकिन कुछ साल पहले ये इलाका "महाराष्ट्र' के नाम से जाना जाता था... और बंबई को "मुंबई' बोलते थे... यहॉं मराठी लोक रहते थे! बहुतही गरीब जात! हमें उनकी जबान समझती नही थी, लेकिन वो खुदही हमरी भासा मे बात करते थे...हमरे पूरखो ने यहॉं बहुत सारी रेलगाडियॉं छोडी... हम गॉंव से बैंसन-बकरा सबकुछ लेकर गाडियॉं भरभरके आये... पूरी बंबई की बस्ती मे कब्जा किया... बहुत मजा आया!बिटवा, ई देखो दद्दरवा...मराठी लोगों का इलाखा माना जाता था उस टाइम....और ये बडा मैदान देख रहे हो? ई है "पाटलीपुत्र पारक'... अब सब अपना है... "बिहाराष्ट्र' के सब बडे नगर अब एकदम अपने जैसे हो गये है, बिटवा...यहॉं का दोन नंबर का सिटी है "छोटा पाटणा'! इसे पहले "पूना' बुलाया करते थे... ये है नया नालंदा...इसे पहले "नासिक' बोलते थे....और औरंगाबाद तो अपने यहॉं भी पहले से था... इसलिए अब इसे हम "दक्षिण औरंगाबाद' बुलाया करते है! सब जगह हमरा राज है...लेकिन बहुत संघर्ष करना पडा... लाठीयॉं खानी पडी... झगडे हुए... लेकिन मराठी लोग बहुत अच्छे थे! ज्यादा बवाल नही मचाया उन्होने...चूपचाप से हम सब लिए बैठ गये... अब कुछ थोडे ही मराठी लोग बचे है यहॉं.... छोटा-मोटा लिखाई-पढाई कर के पेट पाल लेते है... वैसे इस मराठी आदमी को पहचानना बहुत सिंपल है...जो दुसरे का चुल्हा जलाने के लिए खुद के घर को आग लगाता है, वो मराठी...
न्यायालयात मराठी कोसो दूर
नागरिकांना न्याय हा त्यांच्या स्थानिक भाषेत मिळायला हवा, असे म्हटले जात असले तरी न्यायालयीन पातळीवर मात्र अजूनही मराठी कोसो दूर आहे. गावपातळीवर राहणाऱ्या सर्वसामान्य नागरिकांना आपल्या दाव्यावर-याचिकेवर न्यायालयात काय चर्चा सुरू आहे, याची माहिती मिळायलाच हवी. कारण त्याच्यासाठी तो फक्त दावा नसतो तर जीवनातील एक महत्त्वाचा निर्णय ठरणार असतो. पण त्याची ही अपेक्षा पूर्ण होणे कठीण आहे. जिल्हास्तरावरील न्यायालयांमध्ये मराठी न्यायभाषा मान्यताप्राप्त असली आणि दंडाधिकारी न्यायालये, कुटुंब न्यायालय, औद्योगिक-कामगार न्यायालय व सत्र न्यायालयांमध्ये काही प्रमाणात मराठीत कामकाज होत असते. पोलिसांनी दाखल केलेली कागदपत्रे, तपास अहवाल, जमिनीची कागदपत्रे, दावे यांचे दस्तावेज मराठीतून असल्यामुळे आपोआप मराठीत कामकाज होते. त्याशिवाय अनेक वकील व न्यायाधीशही मराठीतून सुनावणी चालवीत असतात. पण सरसकट असे चित्र आढळून येत नाही. मराठी भाषेचा पुरेसा अभ्यास नसल्यामुळे अशा प्रकारे कामकाज चालविणे शक्‍य होत नसते. तसेच मराठी न्यायभाषा म्हणून मान्यताप्राप्त असली तरी न्यायालयात युक्तिवाद करणाऱ्या वकिलांना इंग्रजीमध्येच बाजू मांडणे अधिक सोईस्कर वाटते. त्यामुळे अशील जरी मराठी असला तरी त्याच्या दाव्यावर मराठीमध्येच सुनावणी होईल, अशी हमी देता येत नाही.मराठीप्रेमी संस्था मागील कित्येक वर्षांपासून मराठीला उच्च न्यायालयात प्रवेश मिळावा यासाठी प्रयत्नशील आहेत. मात्र उच्च न्यायालयातही मराठीच्या वापराबाबत मतभेद आहेत. सध्या जी कागदपत्रे मराठीमध्ये असतात त्यांचा इंग्रजी अनुवाद खंडपीठापुढे दाखल करावा लागतो. त्यानंतरच त्यावर सुनावणी होते. मराठीमधून कामकाज न चालविण्यामागचे एक कारण असेही सांगितले जाते, की न्यायालयीन कामकाजात वापरले जाणारे अनेक शब्द मराठीमध्ये अनुवादित करणे शक्‍य नसते. त्यामुळेही मराठीच्या वापराला नकार दिला जातो. उच्च न्यायालयाच्याच दोन खंडपीठाने मराठी कागदपत्रांच्या वापराबाबत दोन विभिन्न निर्णय दिले होते. तीन वर्षांपूर्वी वैद्यकीय महाविद्यालयाच्या प्रवेशासंबंधीच्या याचिकेमध्ये न्या. एफ. आय. रिबेलो व न्या. आर. एम. सावंत यांच्या खंडपीठाने, न्यायालयाची अधिकृत भाषा मराठी नसून इंग्रजी आहे, असा निर्वाळा दिला होता. त्यामुळे याचिकेला लावलेल्या मराठी कागदपत्रांचे नंतर इंग्रजीमध्ये भाषांतर करण्यात आले होते. मात्र मागील वर्षी न्या. एस. बी. म्हसे व न्या. डी. जी. कर्णिक यांच्या खंडपीठाने न्यायदान करताना स्थानिक भाषेला अधिक्रम द्यायला हवा, असा निर्णय दिला होता. या दोन भिन्न निर्णयामुळे सध्या मराठीतून कागदपत्रे दाखल करावीत की नाही याचा निर्णय देण्यासाठी पूर्णपीठाची नियुक्ती करण्यात आली आहे. तूर्तास तरी मराठी कागदपत्रांच्या उच्च न्यायालयातील प्रवेशाबाबत याचिका प्रलंबित आहे. त्यामुळे उच्च न्यायालयात मराठीतून सुनावणी कधीपासून सुरू होणार, या प्रश्‍नाचे उत्तर मराठी अजूनही न्यायालयाच्या परवानगीच्या प्रतीक्षेत आहे, असेच म्हणावे लागेल. त्यातल्या त्यात दिलासा देणारी बाब म्हणजे मंत्रालयामध्ये होणारा मराठी भाषेचा वापर. येथून निघणाऱ्या परिपत्रकांवर मराठी भाषेची मोहर असतेच; पण इंग्रजी भाषा अपरिहार्य असण्याच्या प्रस्तावामध्येही मराठी भाषेचे टिप्पण जोडलेले असते.
जरी आज ही राजभाषा नसे...!
इतिहासाचार्य राजवाड्यांनी जी "मुमुर्षू' होऊ घातली आहे, अशी भीती व्यक्त केली होती किंवा कुसुमाग्रजांनी हातात कटोरा घेऊन फाटक्‍या वस्त्रात मंत्रालयाच्या दारात उभी आहे असं म्हणत जिच्या दीनवाण्या अवस्थेचं वर्णन केलं होतं, त्याच मराठी भाषेसाठी "राज'कीय लढाया सुरू असल्या, तरी महाराष्ट्रातल्या प्रशासकीय व्यवहारात तिला मानाचे स्थान आहे का, याचं उत्तर दुर्दैवाने "नाही' असंच द्यावं लागत आहे.मराठी ही राजभाषा असल्याने मुंबई महापालिकेच्या कामकाजात याच भाषेचा वापर व्हावा करावा, असा ठराव मुंबई महापालिकेच्या स्थायी समितीत आणि पालिकेच्या सभागृहात संमत झाला आहे. पालिकेचे कामकाज शंभर टक्के मराठी भाषेतून चालावे, असा ठराव झाला असूनही पालिकेतील आरोग्य, शिक्षण, करनिर्धारण आणि संकलन अशा विविध खात्याचे कामकाज सध्या इंग्रजी भाषेतूनच चालत आहे. अजूनही पालिकेचा कारभार शंभर टक्के मराठीतून चालत नाही. "सॅप' कार्यप्रणाली पालिकेत असल्यामुळे या कार्यप्रणालीचा कारभार पूर्णपणे इंग्रजीतून पाहिला जातो. प्रशासकीय अधिकारी बहुतांशी इंग्रजी भाषेचाच वापर करताना दिसतात. पालिकेतील सत्ताधारी शिवसेना-भाजप युतीने आस्थापनांवर मराठी फलक लावण्याची मोहीम उघडली होती. मराठी फलकावरून शिवसेना आणि मनसे यांच्यात श्रेयासाठी स्पर्धा सुरू झाली होती. महाराष्ट्र दुकाने आणि आस्थापना नियमानुसार आस्थापनांवर मराठीत फलक लावलेच पाहिजेत हे बंधनकारक आहे. तरीही या नियमांची अंमलबजावणी मात्र होत नव्हती. मात्र मनसे आणि शिवसेनेच्या दबावामुळे सर्वच आस्थापनांवर मराठी फलक झळकले आहेत. पालिकेतील प्रशासकीय अधिकारी आणि विविध वैधानिक समित्यांच्या अध्यक्षांच्या नावाच्या पाट्या मराठीतूनच लावण्यात आल्या असल्या तरीही मुखी मात्र आंग्लाळलेलीच भाषा असते. परिवहन खात्याला तर अगदी सुरुवातीपासूनच मराठी भाषेचे वावडे आहे. परिवहन आयुक्तांच्या कार्यालयातील बरेचसे काम इंग्रजी भाषेतून चालते. येथून निघणाऱ्या परिपत्रके, जाहीर नोटिसाही बहुतांशी इंग्रजी भाषेत असतात. त्यामुळे मराठीजनांची व अशिक्षित लोकांची चांगलीच अडचण होते. महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन मंडळात मात्र मराठीचाच प्रामुख्याने वापर केला जातो. आपल्या भाषेत संवाद साधणाऱ्या महामंडळाची नाळ सामान्य माणसापर्यंत बहुधाम्हणूनच जोडली गेली आहे. रेल्वेमधला मराठी टक्का वाढावा म्हणून मनसेसारख्या पक्षाने तोडफोड आंदोलन केले असले, तरीही वरिष्ठ पदांवर काही मोजके अधिकारी वगळता अमराठी भाषिकांची मिरासदार होऊन बसली आहे. त्यामुळे रेल्वेतील मराठी ही केवळ स्थानकावरील उद्‌घोषणेपुरती सीमित राहिली आहे. नुकत्याच जाहीर झालेल्या अर्थसंकल्पीय भाषणात रेल्वेमंत्री ममता बॅनर्जी यांनी स्थानिक भाषेत रेल्वे भरती परीक्षा घेण्याची घोषणा केली आहे. त्यामुळे परीक्षेसाठी का होईना; रेल्वेत मराठीचा शिरकाव होण्याची आशा आहे. रेल्वेची परिपत्रके, माहितीपत्रके इंग्रजी वा हिंदीतूनच असतात. माहितीदेखील हिंदी वा इंग्रजीतूनच मिळते. मुंबईकरांना शिस्त लागावी यासाठी दंडुक्‍याचा धाक देणाऱ्या पोलिस दलाकडून मराठी भाषाप्रेमाची कडवी शिस्त पाळली जात नाही. सरकारी कार्यालयांत मराठीचा वापर अनिवार्य झाला असला, तरी राज्य पोलिस दलाचे मुख्यालय आणि मुंबई पोलिस दलात काम करणारे बहुसंख्य आयपीएस अधिकारी मराठी भाषेचा आजही हातचे राखून वापर करताना दिसतात. सरकारी पत्रव्यवहारात मराठीचा सक्तीने वापर करण्याच्या निघालेल्या अध्यादेशाला वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडूनच हरताळ फासला जात असल्याचे चित्र आहे. मुंबई पोलिस दलात असलेल्या महाराष्ट्र केडरचे परप्रांतीय आयपीएस अधिकारी मराठीतून संभाषण करायला नेहमीच कचरताना दिसतात. प्रसिद्धिमाध्यमांशी बोलताना कित्येक बहुसंख्य अधिकारी इंग्रजी किंवा हिंदी भाषेचाच मोठ्या प्रमाणावर वापर करतात. तर, मराठी भाषा अवगत नसल्यामुळे कित्येक अधिकारी त्यांच्या कनिष्ठांकरवी वेळ मारून नेत असल्याचे चित्र सबंध पोलिस दलात आहे. "माय मराठी इज नॉट सो गुड' या शब्दांनी आपल्या ब्रिफिंगला सुरुवात करणारे आयपीएस अधिकारी मुंबई पोलिस दलात आहेत. महाराष्ट्रात कार्यरत असणाऱ्या अधिकाऱ्याला मराठी येणे सक्तीचे असले तरी ती शिकण्यात त्यांच्याकडून म्हणावा तेवढा रस दाखविला नसल्याचे चित्र आहे. मुंबई पोलिसांकडून काढली जाणारी प्रसिद्धिपत्रके देखील प्रामुख्याने इंग्रजी भाषेत छापली जातात. हीच स्थिती कुलाबा येथे असलेल्या राज्य पोलिस दलाचे मुख्यालयातही आहे. पोलिस दलात अतिशय जबाबदार पदावर असलेल्या या अधिकाऱ्यांकडून व्यवहारात मराठीचा वापर होणे कमी प्रतीचेच समजले जात असावे, अशी स्थिती आहे. प्रसंगी कित्येक अधिकारी व्यवहारात हिंदी भाषेचा उपयोग करतात. पोलिस मुख्यालयात झालेल्या कित्येक पत्रकार परिषदा फक्त इंग्रजी आणि हिंदी भाषेत होतात. हाताखाली असलेल्या मराठी पोलिस अधिकाऱ्यांना तुच्छतेची वागणूक देण्याचे प्रकारही काही वरिष्ठ पोलिस अधिकाऱ्यांकडून घडत आहेत.अधिकाधिक मराठी भाषिकांशी संपर्क येणाऱ्या महाराष्ट्र गृहनिर्माण व क्षेत्रविकास प्राधिकरणाच्या मराठी वर्तमानपत्रांमध्ये प्रसिद्ध होणाऱ्या जाहिराती देखील इंग्रजीतून देण्यात येत असल्यामुळे काही महिन्यांपूर्वीच एका नागरिकाने आक्षेप घेतला होता. याची दखल घेऊन शासनाने म्हाडाला सर्व कारभार मराठीतूनच करायच्या सूचना केल्या; परंतु तरीही आजघडीला म्हाडाचा जास्तीत जास्त 60 टक्के कारभारच मराठी भाषेतून चालतो. द्वितीय व तृतीय श्रेणीतील कर्मचारी मराठीचा चांगला वापर करीत असले तरी अधिकाऱ्यांचे मात्र इंग्रजीवरच भारी प्रेम असल्याचे दिसून येते.मुंबई महानगर प्रदेश विकास प्राधिकरण हे एक सरकारी कार्यालय असले, तरी तेथील वातावरण मात्र एकाद्या कॉर्पोरेट कंपनीसारखे आहे. शासकीय कार्यालयांमध्ये असे वातावरण खूपच कमी वेळा पाहायला मिळते. त्यामुळे या वातावरणानुरूप माणसे येथे वावरत असल्याने येथे मराठीचा वापर खूपच कमी प्रमाणात होतो. येथील चतुर्थश्रेणी कर्मचारी सोडता बहुतेक कर्मचारी बोलताना आणि कामात इंग्रजीचाच अधिक वापर करताना दिसतात.
Tuesday, April 27, 2010
मोडी लिपीच्या पुनरूज्जीनवासाठी!
प्रा. सोनिया राणे
मोडी वाचन म्हणजे इतिसाचा मागोवा आणि भविष्याचा कानोसा आहे. यादवकाल ते आंग्लकाल मोडी लिपीतील मजकूर लिहिणाऱ्यांची भाषा उर्दू, फारशी, इंग्रजीमिश्रीत मराठी असून ती बऱ्याच ठिकाणी अशुद्ध असली तरी ओजस्वी आहे. सरकारने मोडी अभ्यासक्रमात आणून अनेक अज्ञात दस्तऐवजांवर प्रकाश पाडून संशोधनाचे नवे दालन सुरू करावे.
स्वतःला शिवरायांचे पाईक मानणाऱ्यांनी शिवरायांची राजनीती, युद्धनीती व न्यायनीतीचा सखोल अभ्यास व चिंतन केले, तर खऱ्या अर्थाने पुन्हा एकदा मराठ्यांची सत्ता अटकेपार तर जाईलच, शिवाय आपापसातील यादवी संपुष्टात येऊन माणुसकीचा, सुसंस्कृत समाजाचा आदर्श निश्‍चितच समाजापुढे उभा करता येईल. आज शिवरायांची अशी असंख्य आज्ञापत्रे, हुकूमनामे, न्यायनिवाडे, मुद्रा, आपल्याला विविध प्रकारची माहिती देऊ शकतात; मात्र हे सर्व लिखाण, मोडी लिपीत असल्याने या लिपीच्या जाणकारांची आदर्श समाजउभारणीच्या कार्यासाठी गरज आहे. शिवरायांच्या चरित्राची, त्यांच्या कार्याची वस्तुनिष्ठ व निःपक्षपाती भूमिका जेव्हा समाजापुढे येईल तेव्हा आमच्या राज्यकर्त्यांना, विरोधी पक्षाच्या नेत्यांना आपल्यातील कुपमंडुक वृत्तीचे केवळ ज्ञान होऊन समाजविधायक कार्य पुन्हा उभे करता येईल.
मोडी वाचन म्हणजे इतिसाचा मागोवा आणि भविष्याचा कानोसा आहे. यादवकाल ते आंग्लकाल मोडी लिपीतील मजकूर लिहिणाऱ्यांची भाषा उर्दू, फारशी, इंग्रजीमिश्रीत मराठी असून ती बऱ्याच ठिकाणी अशुद्ध असली तरी ओजस्वी आहे.व्याकरणाच्या दृष्टीने हिचा तोंडवळा तिच्या वडीलबहिणीप्रमाणेच असावा यात आश्‍चर्य नाही आणि या अभयान्वये अव्ययाने वाक्‍यांचा प्रारंभ होणे, कर्त्यावाचून वाक्‍यरचना, क्रियापदावाचून वाक्‍य, तृतीयान्त कर्त्याचे वाक्‍य कर्तरी प्रयोगात समाप्त होणे, इ. भिन्न भिन्न प्रयोग या यादवकालीन कागदपत्रात आढळतात. त्या वेळी मराठी व्याकरणशास्त्राचे अस्तित्व नसल्याने याला भाषादोष म्हणता येईल की काय याची शंका वाटते. याच्या उलट इतिहासकालीन मराठी लेखनाचा हा विशेष समजणे योग्य होईल.शक्ती शक्ती म्हणतात ती काही केवळ अक्षरांच्या चित्रविचित्र आकृतीत नसते, तर तिचा वास त्या आकृत्यांचा लिपी म्हणून वापर करणाऱ्यांच्या मनात आणि मनगटात असावा लागतो. त्या जोरावरच यादवकालापासून सर्व पत्रव्यवहार मोडी लिपीतूनच चालत असे. यादवांचा प्रधान हेमांडपंत नावाचा एक विद्वान गृहस्थ होता. त्याने मोडी लिपीला अधिक चालना मिळवून दिली. त्यांची स्मृती या मोडी लिपीने जागृत ठेवली आहे.
शहाजीराजांच्या काळातील मोडी लिपीवर उर्दूचा व फारसीचा प्रभाव जाणवतो. मोडी लिपी ही अधिक विकसित झाली ती याच काळात. शिरोरेघ आखून कागदाच्या डाव्या टोकापासून उजव्या टोकापर्यंत हात न उचलता सलग आणि जलद लिहीत जाणे हे मोडीचे वैशिष्ट्य. या वैशिष्ट्यामुळे व्यक्तीनुसार मोडी अक्षर बदलत असे. शिवकाळात बाळाजी आवजी व पेशवेकाळात चिटणीसी मोडी देखणी व सुवाच्च होती.मोडी लिपी वाचणे, लिहिणे आले म्हणजे सर्व आले असे नसून त्यातील सौंदर्यस्थळांचा शोध आणि बोध त्रोटक स्वरूपाने घ्यावा लागतो. त्यासाठी-1. विविध कालगणना ः कालमापन करणे म्हणजे काल मोजणे. ऐतिहासिक कागदपत्रांतून विविध प्रकारच्या कालगणना किंवा सनावळ्या असतात. इंग्रजी किंवा मराठी कालगणना ज्याप्रमाणे आकड्यांतून मांडण्याची पद्धत आहे, तसा प्रकार जुन्या कागदपत्रांतून उल्लेखिलेल्या सुहूर किंवा अरबी समानसंबंधी नाही. तो सन शब्दात लिहीत. मोडी लिपीच्या जुन्या कागदपत्रांत इसवीसन किंवा जानेवारी, फेब्रुवारी वगैरे महिने नसतात. त्यांच्या जागी चैत्र, वैशाख इ. मराठी किंवा मोहरम, सफर इ. मुसलमानी महिन्यांची नावे आणि शालिवाहन शक, राज्याभिषेक शक किंवा सुहूर, फसली, जुलूस हिजरी सन इ. कालगणनेचे आकडे आढळतात.2. मायना ः ऐतिहासिक पत्रलेखन हे एक इतिहास अभ्यासाचे अव्वल दर्जाचे साधन आहे. पत्राच्या प्रारंभी लिहावयाचा मजकूर या अर्थाने हा शब्द वापरला जात आहे. पत्राच्या सुरुवातीला ज्याच्या त्याच्या योग्यतेप्रमाणे त्याला गौरवून लिहिण्याचा प्रघात होता. त्या व्यक्तीला असलेला सन्मान, त्या व्यक्तीचे खास वैशिष्ट्य, त्याला दिलेली पदवी अथवा त्याचे असलेले सामाजिक स्थान या गोष्टींचा विचार करून त्या व्यक्तीच्या नावापूर्वी जो मजकूर आपण पत्राच्या प्रारंभी लिहितो त्याला मायना असे म्हणतात.
पत्र कोणास कोणी लिहिले आहे, त्यावर मायना अवलंबून असतो. पत्र समाप्तीचा मायना हासुद्धा पत्रलेखक आणि वाचक यांचा सामाजिक दर्जा, वय, संबंध इ. वर अवलंबून असतो. मोडी लिपीतील पत्रांचे मायने डौलदार भाषाशैलीत आढळतात. उदा. स्वस्ती श्री राज्याभिषेक शक... क्षत्रिय कुलावतांत श्रीराजा शिवछत्रपती यांनी आज्ञा केली अैसी जे, श्रीमंत उत्तमगुण परिपूर्ण अखंडित लक्ष्मी प्रसन्न राजमान्य राजश्री गोसावी या मायन्यातून अर्थाचे सामान्यीकरण होऊन पत्रातील मजकुरालाही पुढे मायना हाच शब्द वापरला जाऊ लागला. या मायन्यात पत्रग्राहक वा प्रेषक आपला परिचय करून देत असे."हेमाडपंती मेस्तके' या स्वतंत्र प्रकरणात लेखनाचे मायने दिले आहेत. राज्य कारभारविषयक पत्रलेखन विशिष्ट नियमानुसार मोडी लिपीतच असे.3. रेघी मांडणी ः सातशे वर्षांपूर्वीचा माणूस ढोबळपणे बोलत असे. उदा. ती आळी हाळीच्या अंतरावर आहे. नजरेच्या टप्प्यात टेकाडी आहे. पुरुषभर उंचीएवढे पाणी आहे. बचकभर दाणे, चिमूटभर मीठ, दोन खग अंतर वगैरे, चलन, वजन, अंतर यासंबंधी मापन आणि परिमाणे अष्टमान पद्धतीची होती. वजन आणि मापी असाही प्रकार होता. या सर्वांची लिहिण्याची पद्धत मात्र रेघी मांडणीनुसारच केलेली आढळते. क्वचितप्रसंगी नुसत्या आकड्यातही लिहिलेली आढळते.अ. चलन (रकमा लिहिताना).... रुपये, पावल्या, आणे, पैसे किंवा पै.ब. धान्य, काष्ठ, तेल, तूप.... खंडी, मण, पायली, शेरक. सोने, रुपे, चांदी, केसर.... तोळे, मासे, वाल, गुंजाड. जमिनीची मोजणीसाठी.... चावर, बिघा, पांड, काठ्या, एकर, गुंठे, चौ. यार्डइ. कापड (वस्त्र मोजण्यासाठी).... वार, गज, तसू, अंगुळेई. अंतर मोजण्यासाठी.... योजन, कोस, मैल, दंडरेघी मांडणी करताना (6) अशी अळी काढतात. अळी म्हणजे रिक्त स्थान. ज्या वेळी रिक्त स्थान असते तेथे अळीचा उपयोग करतात. तरीसुद्धा तो कोठे कसा करावा हे अभ्यासानेच कळू शकेल.उदा. एक पैसा ते पावणे सोळा आणे असे आण्याच्या भाषेत बोलावे.4. शब्द संक्षेप योजना ः मोडी लिपी जलद लिखाणासाठी जशी लपेटीदार पद्धत वापरली जाते, त्याचप्रमाणे वारंवार वापरात येणारे शब्दसंक्षिप्त स्वरूपात लिहिण्याची वहिवाट आहे. शब्दसंक्षेप हा वाचकाला अत्यंत गोंधळात टाकणारा प्रकार आहे. त्याबाबत निश्‍चित असा कोणताही नियम नसल्यामुळे हे शब्दसंक्षेप तर्काने किंवा सततच्या अभ्यासाने माहिती करून घ्यावे लागतात.
गेली दहा वर्षे श्री. कृष्णाजी म्हात्रे हे माझे गुरू मोडी लिपीचा प्रचार व्हावा म्हणून मोडी वर्ग चालवत आहेत. या मोडी प्रसाराचे महर्षी कैलासवासी श्री. मनोहर जागुष्ठ्ये सरांचे कार्य म्हात्रे सरांनी अविरत सुरू ठेवले आहे. त्यांच्या कार्याची दखल घेऊन सुप्रसिद्ध इतिहासकार व मराठ्यांच्या इतिहासाची परंपरा सांगणारे पूजनीय बाबासाहेब पुरंदरे यांनीही म्हात्रे सरांच्या या कार्याची मनापासून दखल घेऊन म्हटले आहे "मराठी लेखणी पुन्हा पैठणी नेसू लागली आहे' (मोडी लिपीला त्यांनी पैठणीची उपमा दिली आहे) महाराष्ट्र सरस्वती नक्षत्रांच्या फुलांनी श्री. म्हात्रे यांची दृष्ट काढील यात शंका नाही.अशा या मोडी लिपीचे महत्त्व ओळखून भारतातील अग्रगण्य विद्यापीठ "यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठ' यांनी नुकतेच आपल्या अभ्यासक्रमात मोडीला समाविष्ट करण्याचे ठरविले आहे. पुन्हा एकदा महाराष्ट्राच्या लिपीचे पुनरुज्जीवन महाराष्ट्राच्या नवउभारणीचे शिल्पकार मानल्या जाणाऱ्या माजी मुख्यमंत्री कै. श्री. यशवंतराव चव्हाण यांच्याच विद्यापीठाने सुरू करून या विद्यापीठाच्या नावाला शोभेल असे कार्य करून दाखविले आहे. यासाठी नुकतेच कार्यभारातून मुक्त झालेल्या कुलगुरू डॉ. श्री. सुधीर गव्हाणे यांचे कौतुक करावे तेवढे कमीच म्हणावे लागेल. श्री. म्हात्रे सरांच्या अथक परिश्रमाचेच हे मूर्त स्वरूप मानावे लागेल.माझे सर्व विद्यापीठांना, शाळांना, महाराष्ट्र शिक्षण मंडळाला, राज्य सरकाराला हे नम्र निवेदन आहे, की त्यांनी मोडी ही अभ्यासक्रमात आणून अनेक अज्ञात दस्तऐवजांवर प्रकाश पाडून संशोधनाचे नवे दालन सुरू करावे. म्हणजे अशा संशोधनामुळे आदर्श असा इतिहास समाजापुढे येईल आणि त्यातून पुन्हा एकदा नवसमाजाची निर्मिती होईल यात तीळमात्र शंका नाही.-
मोडी वाचन म्हणजे इतिसाचा मागोवा आणि भविष्याचा कानोसा आहे. यादवकाल ते आंग्लकाल मोडी लिपीतील मजकूर लिहिणाऱ्यांची भाषा उर्दू, फारशी, इंग्रजीमिश्रीत मराठी असून ती बऱ्याच ठिकाणी अशुद्ध असली तरी ओजस्वी आहे. सरकारने मोडी अभ्यासक्रमात आणून अनेक अज्ञात दस्तऐवजांवर प्रकाश पाडून संशोधनाचे नवे दालन सुरू करावे.
स्वतःला शिवरायांचे पाईक मानणाऱ्यांनी शिवरायांची राजनीती, युद्धनीती व न्यायनीतीचा सखोल अभ्यास व चिंतन केले, तर खऱ्या अर्थाने पुन्हा एकदा मराठ्यांची सत्ता अटकेपार तर जाईलच, शिवाय आपापसातील यादवी संपुष्टात येऊन माणुसकीचा, सुसंस्कृत समाजाचा आदर्श निश्‍चितच समाजापुढे उभा करता येईल. आज शिवरायांची अशी असंख्य आज्ञापत्रे, हुकूमनामे, न्यायनिवाडे, मुद्रा, आपल्याला विविध प्रकारची माहिती देऊ शकतात; मात्र हे सर्व लिखाण, मोडी लिपीत असल्याने या लिपीच्या जाणकारांची आदर्श समाजउभारणीच्या कार्यासाठी गरज आहे. शिवरायांच्या चरित्राची, त्यांच्या कार्याची वस्तुनिष्ठ व निःपक्षपाती भूमिका जेव्हा समाजापुढे येईल तेव्हा आमच्या राज्यकर्त्यांना, विरोधी पक्षाच्या नेत्यांना आपल्यातील कुपमंडुक वृत्तीचे केवळ ज्ञान होऊन समाजविधायक कार्य पुन्हा उभे करता येईल.
मोडी वाचन म्हणजे इतिसाचा मागोवा आणि भविष्याचा कानोसा आहे. यादवकाल ते आंग्लकाल मोडी लिपीतील मजकूर लिहिणाऱ्यांची भाषा उर्दू, फारशी, इंग्रजीमिश्रीत मराठी असून ती बऱ्याच ठिकाणी अशुद्ध असली तरी ओजस्वी आहे.व्याकरणाच्या दृष्टीने हिचा तोंडवळा तिच्या वडीलबहिणीप्रमाणेच असावा यात आश्‍चर्य नाही आणि या अभयान्वये अव्ययाने वाक्‍यांचा प्रारंभ होणे, कर्त्यावाचून वाक्‍यरचना, क्रियापदावाचून वाक्‍य, तृतीयान्त कर्त्याचे वाक्‍य कर्तरी प्रयोगात समाप्त होणे, इ. भिन्न भिन्न प्रयोग या यादवकालीन कागदपत्रात आढळतात. त्या वेळी मराठी व्याकरणशास्त्राचे अस्तित्व नसल्याने याला भाषादोष म्हणता येईल की काय याची शंका वाटते. याच्या उलट इतिहासकालीन मराठी लेखनाचा हा विशेष समजणे योग्य होईल.शक्ती शक्ती म्हणतात ती काही केवळ अक्षरांच्या चित्रविचित्र आकृतीत नसते, तर तिचा वास त्या आकृत्यांचा लिपी म्हणून वापर करणाऱ्यांच्या मनात आणि मनगटात असावा लागतो. त्या जोरावरच यादवकालापासून सर्व पत्रव्यवहार मोडी लिपीतूनच चालत असे. यादवांचा प्रधान हेमांडपंत नावाचा एक विद्वान गृहस्थ होता. त्याने मोडी लिपीला अधिक चालना मिळवून दिली. त्यांची स्मृती या मोडी लिपीने जागृत ठेवली आहे.
शहाजीराजांच्या काळातील मोडी लिपीवर उर्दूचा व फारसीचा प्रभाव जाणवतो. मोडी लिपी ही अधिक विकसित झाली ती याच काळात. शिरोरेघ आखून कागदाच्या डाव्या टोकापासून उजव्या टोकापर्यंत हात न उचलता सलग आणि जलद लिहीत जाणे हे मोडीचे वैशिष्ट्य. या वैशिष्ट्यामुळे व्यक्तीनुसार मोडी अक्षर बदलत असे. शिवकाळात बाळाजी आवजी व पेशवेकाळात चिटणीसी मोडी देखणी व सुवाच्च होती.मोडी लिपी वाचणे, लिहिणे आले म्हणजे सर्व आले असे नसून त्यातील सौंदर्यस्थळांचा शोध आणि बोध त्रोटक स्वरूपाने घ्यावा लागतो. त्यासाठी-1. विविध कालगणना ः कालमापन करणे म्हणजे काल मोजणे. ऐतिहासिक कागदपत्रांतून विविध प्रकारच्या कालगणना किंवा सनावळ्या असतात. इंग्रजी किंवा मराठी कालगणना ज्याप्रमाणे आकड्यांतून मांडण्याची पद्धत आहे, तसा प्रकार जुन्या कागदपत्रांतून उल्लेखिलेल्या सुहूर किंवा अरबी समानसंबंधी नाही. तो सन शब्दात लिहीत. मोडी लिपीच्या जुन्या कागदपत्रांत इसवीसन किंवा जानेवारी, फेब्रुवारी वगैरे महिने नसतात. त्यांच्या जागी चैत्र, वैशाख इ. मराठी किंवा मोहरम, सफर इ. मुसलमानी महिन्यांची नावे आणि शालिवाहन शक, राज्याभिषेक शक किंवा सुहूर, फसली, जुलूस हिजरी सन इ. कालगणनेचे आकडे आढळतात.2. मायना ः ऐतिहासिक पत्रलेखन हे एक इतिहास अभ्यासाचे अव्वल दर्जाचे साधन आहे. पत्राच्या प्रारंभी लिहावयाचा मजकूर या अर्थाने हा शब्द वापरला जात आहे. पत्राच्या सुरुवातीला ज्याच्या त्याच्या योग्यतेप्रमाणे त्याला गौरवून लिहिण्याचा प्रघात होता. त्या व्यक्तीला असलेला सन्मान, त्या व्यक्तीचे खास वैशिष्ट्य, त्याला दिलेली पदवी अथवा त्याचे असलेले सामाजिक स्थान या गोष्टींचा विचार करून त्या व्यक्तीच्या नावापूर्वी जो मजकूर आपण पत्राच्या प्रारंभी लिहितो त्याला मायना असे म्हणतात.
पत्र कोणास कोणी लिहिले आहे, त्यावर मायना अवलंबून असतो. पत्र समाप्तीचा मायना हासुद्धा पत्रलेखक आणि वाचक यांचा सामाजिक दर्जा, वय, संबंध इ. वर अवलंबून असतो. मोडी लिपीतील पत्रांचे मायने डौलदार भाषाशैलीत आढळतात. उदा. स्वस्ती श्री राज्याभिषेक शक... क्षत्रिय कुलावतांत श्रीराजा शिवछत्रपती यांनी आज्ञा केली अैसी जे, श्रीमंत उत्तमगुण परिपूर्ण अखंडित लक्ष्मी प्रसन्न राजमान्य राजश्री गोसावी या मायन्यातून अर्थाचे सामान्यीकरण होऊन पत्रातील मजकुरालाही पुढे मायना हाच शब्द वापरला जाऊ लागला. या मायन्यात पत्रग्राहक वा प्रेषक आपला परिचय करून देत असे."हेमाडपंती मेस्तके' या स्वतंत्र प्रकरणात लेखनाचे मायने दिले आहेत. राज्य कारभारविषयक पत्रलेखन विशिष्ट नियमानुसार मोडी लिपीतच असे.3. रेघी मांडणी ः सातशे वर्षांपूर्वीचा माणूस ढोबळपणे बोलत असे. उदा. ती आळी हाळीच्या अंतरावर आहे. नजरेच्या टप्प्यात टेकाडी आहे. पुरुषभर उंचीएवढे पाणी आहे. बचकभर दाणे, चिमूटभर मीठ, दोन खग अंतर वगैरे, चलन, वजन, अंतर यासंबंधी मापन आणि परिमाणे अष्टमान पद्धतीची होती. वजन आणि मापी असाही प्रकार होता. या सर्वांची लिहिण्याची पद्धत मात्र रेघी मांडणीनुसारच केलेली आढळते. क्वचितप्रसंगी नुसत्या आकड्यातही लिहिलेली आढळते.अ. चलन (रकमा लिहिताना).... रुपये, पावल्या, आणे, पैसे किंवा पै.ब. धान्य, काष्ठ, तेल, तूप.... खंडी, मण, पायली, शेरक. सोने, रुपे, चांदी, केसर.... तोळे, मासे, वाल, गुंजाड. जमिनीची मोजणीसाठी.... चावर, बिघा, पांड, काठ्या, एकर, गुंठे, चौ. यार्डइ. कापड (वस्त्र मोजण्यासाठी).... वार, गज, तसू, अंगुळेई. अंतर मोजण्यासाठी.... योजन, कोस, मैल, दंडरेघी मांडणी करताना (6) अशी अळी काढतात. अळी म्हणजे रिक्त स्थान. ज्या वेळी रिक्त स्थान असते तेथे अळीचा उपयोग करतात. तरीसुद्धा तो कोठे कसा करावा हे अभ्यासानेच कळू शकेल.उदा. एक पैसा ते पावणे सोळा आणे असे आण्याच्या भाषेत बोलावे.4. शब्द संक्षेप योजना ः मोडी लिपी जलद लिखाणासाठी जशी लपेटीदार पद्धत वापरली जाते, त्याचप्रमाणे वारंवार वापरात येणारे शब्दसंक्षिप्त स्वरूपात लिहिण्याची वहिवाट आहे. शब्दसंक्षेप हा वाचकाला अत्यंत गोंधळात टाकणारा प्रकार आहे. त्याबाबत निश्‍चित असा कोणताही नियम नसल्यामुळे हे शब्दसंक्षेप तर्काने किंवा सततच्या अभ्यासाने माहिती करून घ्यावे लागतात.
गेली दहा वर्षे श्री. कृष्णाजी म्हात्रे हे माझे गुरू मोडी लिपीचा प्रचार व्हावा म्हणून मोडी वर्ग चालवत आहेत. या मोडी प्रसाराचे महर्षी कैलासवासी श्री. मनोहर जागुष्ठ्ये सरांचे कार्य म्हात्रे सरांनी अविरत सुरू ठेवले आहे. त्यांच्या कार्याची दखल घेऊन सुप्रसिद्ध इतिहासकार व मराठ्यांच्या इतिहासाची परंपरा सांगणारे पूजनीय बाबासाहेब पुरंदरे यांनीही म्हात्रे सरांच्या या कार्याची मनापासून दखल घेऊन म्हटले आहे "मराठी लेखणी पुन्हा पैठणी नेसू लागली आहे' (मोडी लिपीला त्यांनी पैठणीची उपमा दिली आहे) महाराष्ट्र सरस्वती नक्षत्रांच्या फुलांनी श्री. म्हात्रे यांची दृष्ट काढील यात शंका नाही.अशा या मोडी लिपीचे महत्त्व ओळखून भारतातील अग्रगण्य विद्यापीठ "यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठ' यांनी नुकतेच आपल्या अभ्यासक्रमात मोडीला समाविष्ट करण्याचे ठरविले आहे. पुन्हा एकदा महाराष्ट्राच्या लिपीचे पुनरुज्जीवन महाराष्ट्राच्या नवउभारणीचे शिल्पकार मानल्या जाणाऱ्या माजी मुख्यमंत्री कै. श्री. यशवंतराव चव्हाण यांच्याच विद्यापीठाने सुरू करून या विद्यापीठाच्या नावाला शोभेल असे कार्य करून दाखविले आहे. यासाठी नुकतेच कार्यभारातून मुक्त झालेल्या कुलगुरू डॉ. श्री. सुधीर गव्हाणे यांचे कौतुक करावे तेवढे कमीच म्हणावे लागेल. श्री. म्हात्रे सरांच्या अथक परिश्रमाचेच हे मूर्त स्वरूप मानावे लागेल.माझे सर्व विद्यापीठांना, शाळांना, महाराष्ट्र शिक्षण मंडळाला, राज्य सरकाराला हे नम्र निवेदन आहे, की त्यांनी मोडी ही अभ्यासक्रमात आणून अनेक अज्ञात दस्तऐवजांवर प्रकाश पाडून संशोधनाचे नवे दालन सुरू करावे. म्हणजे अशा संशोधनामुळे आदर्श असा इतिहास समाजापुढे येईल आणि त्यातून पुन्हा एकदा नवसमाजाची निर्मिती होईल यात तीळमात्र शंका नाही.-
कुठे गेले रेल्वेतले मराठी अनुवादक?
बापू लिमये
रेल्वे म्हणजे मुंबईची जीवनरेखा. ती चालवण्यासाठी मात्र जाणीवपूर्वक महाराष्ट्राबाहेरून "मनुष्यबळ' आयात केलं जातं ही मराठी माणसाची खंत आहे. या जखमेवर मीठ चोळणारी आणखी एक बाब म्हणजे गेली अनेक वर्षे रेल्वेत मराठी अनुवादकाचं पद अस्तित्वात असूनही भरलंच गेलेलं नाही. त्याबद्दल सांगत आहेत बापू लिमये. त्यांनी मध्य रेल्वेच्या महाप्रबंधक कार्यालयात, राजभाषा विभागात आधी मराठी अधीक्षक म्हणून नंतर हिंदी अधीक्षक म्हणून 1960 पासून काम केले आहे. त्यांच्या निवृत्तीपूर्वीच मराठी अधीक्षकाचं पद हिंदी अधीक्षक म्हणून वळतं केलं गेलं. याउलट दक्षिण रेल्वेत आजही तमीळ, तेलगू, मल्याळम आणि कन्नड भाषिक अनुवादक कार्यरत आहेत. मग मराठी भाषेवरच हा अन्याय का? त्यानंतर मराठी माणसाच्या मुंबईत असलेल्या रेल्वेत मराठी अनुवादकाचे पद कधीच भरले गेले नाही. वाचा बापू लिमये यांची खंत...
स्वातंत्र्यपूर्व काळात जीआयपी रेल्वे आणि बीबीसीआय रेल्वे अस्तित्वात होती. स्वातंत्र्यनंतरच्या काळात मध्य रेल्वे विभागली गेली असली तरी पश्‍चिम रेल्वेत कोणताही बदल झालेला नाही. जीआयपी रेल्वे मुंबई -झाशी, मुंबई -नागपूर, मुंबई- जबलपूर व्हाया इटारसी आणि दक्षिणेकडे पुण्यापर्यंत होती. त्याचे मुख्य केंद्र मुंबई होते. मध्य रेल्वेच्या पुणे, भुसावळ, बिलासपूर, जबलपूर आणि झाशी या पाचही विभागात एकूण अडीच लाख कर्मचारी असून त्यापैकी 70 टक्के मराठी भाषिक कर्मचारी होते. मध्य रेल्वेचे जनरल मॅनेजर पुसाळकर हेसुद्धा मराठीच होते. आणि ते मराठी भाषेचे आग्रही होते. रेल्वेच्या बहुसंख्य कर्मचारी आणि प्रवाशांच्या तक्रारी मराठी भाषेतूनच येत असत; त्याना त्यांच्याच भाषेत उत्तरे दिले जात होते. मध्य रेल्वेत गुजराती, हिंदी, उर्दू, मराठी या चारही भाषेत पत्रव्यवहार स्वीकारला जात होता. तसा पश्‍चिम रेल्वेतही होता. इंग्रजांना स्थानिक भाषेत काम करणे त्यावेळीही आवश्‍यक वाटले. मात्र आता प्रशासनाच्या उदासीनतेमुळे मराठीला उतरती कळा लागली आहे.
रेल्वे खात्यातील बारीकसारीक तांत्रिक नियम व नियमावली (जनरलस रूल्स ऍण्ड सबसिडरीज)म्हणजेच रेल्वेची गीता. ही गीता सर्वसामान्य रेल्वे कर्मचाऱ्यांना वाचता यावी यासाठी त्याचे स्थानिक भाषेत अनुवादन होणे आवश्‍यक होते. यासाठी 1960 मध्ये रेल्वे प्रशासनाने स्थानिक भाषिक अनुवादकांची जाहिरात देत अनुवादक पदे भरण्यात आली. त्यानुसार मराठी, गुजराती, उर्दू, हिंदी, तमीळ, तेलगू, मल्याळम, कन्नड भाषिक अनुवादक पदे त्या त्या ठिकाणी भरली. यावेळी मध्य रेल्वेसाठी मराठी-हिंदी-इंग्रजी भाषिक अनुवादक म्हणून मराठी अनुवादकांची पदे भरली. या अनुवादकांनी 450 पानांची नियमावली मराठी आणि हिंदी भाषेत अनुवादित केली. उत्तर प्रदेश, बिहार येथून व्यापाऱ्यांच्या उर्दूमधून येणाऱ्या पत्रांचे इंग्रजीत अनुवादन करणे आणि त्याचे उत्तर हिंदीतून पाठविण्यासाठी हे अनुवादक काम करत होते. त्याकाळात महाराष्ट्र अन्य प्रातांपेक्षा जास्त सुशिक्षित असून त्यातील बहुतेक लोकांना इंग्रजीचे ज्ञान होते. यामुळे अनुवादक महाराष्ट्रातूनच भरले गेले. पश्‍चिम रेल्वेकडून गुजराती अनुवादक, दक्षिण मध्य रेल्वेकडे तेलगू व कन्नड अनुवादक आणि तमीळ आणि मल्याळम अनुवादक दक्षिण रेल्वेकडून भरले गेले.
भारतीय राज्य घटनेत इंग्रजी व हिंदी भाषा या संपर्क भाषा असून प्रांतीय 16 भाषा या राजभाषा म्हणून गणल्या गेल्या आहेत. मात्र याची राज्यकर्त्यांना किंवा प्रशासनाला कल्पनाही नसल्यामुळे किंवा मराठीच्या उदासीनतेमुळे स्थानिक भाषांऐवजी हिंदी ही राजभाषा मानली गेली. मात्र तरीही महाराष्ट्र शासनाने त्याला जराही विरोध केला नाही. किंबहूना त्यावेळच्या राज्यकर्त्यांच्याही लक्षात ही गोष्ट आली नाही. यामुळे हिंदीला राजभाषेचा दर्जा देत मराठी, उर्दू, गुजराती अनुवादक हळूहळू बंद करत त्याजागी केवळ हिंदी अनुवादक भरले जाऊ लागले. आणि काही लोकांनी विरोध केला असला तरीही जुने भाषिक विभाग बंद होत गेले आणि 1971 मध्ये मराठी भाषिक अनुवादकांना हिंदी भाषिक अनुवादक म्हणून गणले जाऊ लागले. कारण तोपर्यंत रेल्वेचे सर्व व्यवहार हे हिंदी आणि इंग्रजीतून होऊ लागले होते. रेल्वेच्या प्रत्येक कर्मचाऱ्याला प्रवेश, परिचय आणि प्राज्ञ या तीन प्रशासनिक परीक्षा देणे बंधनकारक केले गेले. या हिंदीच्या तीनही परीक्षा उत्तीर्ण होणाऱ्यास वेतनवाढ दिली जायची; मात्र ही परीक्षा नापास होणाऱ्या अधिकारी किंवा कर्मचाऱ्याचे एक वर्षाचे वेतन रोखले जात असे. कार्यालयीन वेळेतच एक तास प्रशिक्षण वर्ग घेतले जायचे. शिकवणी आणि परीक्षा कार्यालयीन वेळेतच व्हायची त्यानंतर टंकलेखन प्रशिक्षण आणि परीक्षा पद्धतीही रुढ करण्यात आली. 1978 मध्ये केंद्रीय मंत्री मधु दंडवते यांनी मराठीची बाजू घेत मध्य रेल्वेचा एक टंकलेखक दिल्लीतील मंत्रालयात नेत जनतेच्या दाव्यांना आणि तक्रारींना मराठीतून उत्तरे देण्याचा पायंडा सुरू केला. मात्र मराठी लोकांची बदललेली मानसिकता आणि इंग्रजीचा वारेमाप वापर यामुळे मराठीचा वापर हळूहळू बंद होत गेला.आज रेल्वेच्या जाहिराती हिंदी किंवा इंग्रजीतून इतर भाषेत अनुवादीत कराव्या लागताना लाखो रुपये मोजावे लागतात. मात्र तरीसुद्धा त्या शुद्ध मराठीत अनुवादीत होतातच असे नाही. जर त्या ठिकाणी मराठी अनुवादक असेल तर हा रेल्वेचा लाखोचा खर्च वाचू शकतो. रेल्वे फलाटांची नावे आणि अधिकाऱ्यांचे नामफलक तयार करणारा मराठी असला तरीही अनुवादक हिंदी असल्यामुळे बऱ्याच नावांमध्ये गोंधळ घातला जात आहे. उदा. ळ चा ल--- -महाराष्ट्र शासनाने नुकत्याच जाहीर केलेल्या सांस्कृतिक धोरणाच्या मसुद्यात केंद्रीय आस्थापनेत मराठी अधिकाऱ्याची नेमणूक व मराठीचा वापर करण्याचा प्रस्ताव ठेवण्यात आला आहे. मात्र मराठी अधिकारी त्या पदावर गेल्यानंतर मराठीतून लिहिणार आहे का? -महाराष्ट्र सरकारच्या अधिकाऱ्याला मराठीच्या परीक्षा द्याव्या लागतात. तशाच महाराष्ट्रात नोकरी करणाऱ्या रेल्वेच्या अधिकाऱ्यांना आणि कर्मचाऱ्यांना मराठीतून परीक्षा देणे बंधनकारक असावे.-हिंदी आणि इंग्रजीतून होणारे रेल्वेचे रिझर्व्हेशन मराठीतूनही करण्यात यावे. शासनाच्या धोरणानुसार केवळ मराठी अधिकारी न भरता त्यांच्या शिक्षणाची व्यवस्था करावी. त्यांनाही मराठीतून परीक्षा देणे बंधनकारक असावे. कारण आजच्या रेल्वे प्रशासनात दहावीला मराठी विषय न घेतलेले अनेकजण आहेत. -हिंदीचे प्रशिक्षण जसे कार्यालयीन वेळेत दिले जाते तसे इतर भाषिकांसाठी मराठीचेही प्रशिक्षण दिले जावे.-तमीळ, तेलगू, मल्याळम आणि कन्नड विभागात काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांप्रमाणेच मराठी भाषिकांना प्रशिक्षण द्यावे. यासाठी प्रशिक्षित कर्मचाऱ्यांची शिक्षक म्हणून नियुक्ती करावी. -सुरुवातीला असलेल्या अनुवादकांनी रेल्वेचे सर्व नियम मराठीत अनुवादित केलेले असले तरी त्यानंतरच्या काळात आलेले नवे नियम अनुवादित झाले नसल्यामुळे ही मराठीतील नियमावली अपूर्णच आहे. -इंग्रजांनाही स्थानिक अनुवादक भरण्याची कल्पना सुचू शकते मात्र मराठी प्रशासनाची उदासीनता मराठी माणसांवर अन्याय करत आहे. यासाठी राज्यकर्त्यांवर विसंबून न राहता सामान्य माणसांनीच मराठीतून कृती करावी आणि मराठीतूनच उत्तराचा आग्रह धरला जावा. जेणेकरून प्रशासनाला मराठी अनुवादकपद भरण्याचा सुज्ञपणा सुचू शकेल. -हिंदी राजभाषा विभाग असतानाही रेल्वेचे संपूर्ण व्यवहार हिंदीतून चालतातच असे नाही.-नव्या विभागणीनुसार मध्य रेल्वे नागपूर, भुसावळ, पुणे, मुुंबई या चार विभागात विभागली गेली असल्यामुळे मध्य रेल्वेचे क्षेत्र आणखी आकुंचित झाले आहे. यासाठी महाराष्ट्र शासनानेसुद्धा रेल्वे प्रशासनाशी मराठीतून व्यवहार करण्यास सुरुवात करावी व तसाच प्रतिसाद अपेक्षावा.
--- (शब्दांकन- राजलक्ष्मी पुजारी)
रेल्वे म्हणजे मुंबईची जीवनरेखा. ती चालवण्यासाठी मात्र जाणीवपूर्वक महाराष्ट्राबाहेरून "मनुष्यबळ' आयात केलं जातं ही मराठी माणसाची खंत आहे. या जखमेवर मीठ चोळणारी आणखी एक बाब म्हणजे गेली अनेक वर्षे रेल्वेत मराठी अनुवादकाचं पद अस्तित्वात असूनही भरलंच गेलेलं नाही. त्याबद्दल सांगत आहेत बापू लिमये. त्यांनी मध्य रेल्वेच्या महाप्रबंधक कार्यालयात, राजभाषा विभागात आधी मराठी अधीक्षक म्हणून नंतर हिंदी अधीक्षक म्हणून 1960 पासून काम केले आहे. त्यांच्या निवृत्तीपूर्वीच मराठी अधीक्षकाचं पद हिंदी अधीक्षक म्हणून वळतं केलं गेलं. याउलट दक्षिण रेल्वेत आजही तमीळ, तेलगू, मल्याळम आणि कन्नड भाषिक अनुवादक कार्यरत आहेत. मग मराठी भाषेवरच हा अन्याय का? त्यानंतर मराठी माणसाच्या मुंबईत असलेल्या रेल्वेत मराठी अनुवादकाचे पद कधीच भरले गेले नाही. वाचा बापू लिमये यांची खंत...
स्वातंत्र्यपूर्व काळात जीआयपी रेल्वे आणि बीबीसीआय रेल्वे अस्तित्वात होती. स्वातंत्र्यनंतरच्या काळात मध्य रेल्वे विभागली गेली असली तरी पश्‍चिम रेल्वेत कोणताही बदल झालेला नाही. जीआयपी रेल्वे मुंबई -झाशी, मुंबई -नागपूर, मुंबई- जबलपूर व्हाया इटारसी आणि दक्षिणेकडे पुण्यापर्यंत होती. त्याचे मुख्य केंद्र मुंबई होते. मध्य रेल्वेच्या पुणे, भुसावळ, बिलासपूर, जबलपूर आणि झाशी या पाचही विभागात एकूण अडीच लाख कर्मचारी असून त्यापैकी 70 टक्के मराठी भाषिक कर्मचारी होते. मध्य रेल्वेचे जनरल मॅनेजर पुसाळकर हेसुद्धा मराठीच होते. आणि ते मराठी भाषेचे आग्रही होते. रेल्वेच्या बहुसंख्य कर्मचारी आणि प्रवाशांच्या तक्रारी मराठी भाषेतूनच येत असत; त्याना त्यांच्याच भाषेत उत्तरे दिले जात होते. मध्य रेल्वेत गुजराती, हिंदी, उर्दू, मराठी या चारही भाषेत पत्रव्यवहार स्वीकारला जात होता. तसा पश्‍चिम रेल्वेतही होता. इंग्रजांना स्थानिक भाषेत काम करणे त्यावेळीही आवश्‍यक वाटले. मात्र आता प्रशासनाच्या उदासीनतेमुळे मराठीला उतरती कळा लागली आहे.
रेल्वे खात्यातील बारीकसारीक तांत्रिक नियम व नियमावली (जनरलस रूल्स ऍण्ड सबसिडरीज)म्हणजेच रेल्वेची गीता. ही गीता सर्वसामान्य रेल्वे कर्मचाऱ्यांना वाचता यावी यासाठी त्याचे स्थानिक भाषेत अनुवादन होणे आवश्‍यक होते. यासाठी 1960 मध्ये रेल्वे प्रशासनाने स्थानिक भाषिक अनुवादकांची जाहिरात देत अनुवादक पदे भरण्यात आली. त्यानुसार मराठी, गुजराती, उर्दू, हिंदी, तमीळ, तेलगू, मल्याळम, कन्नड भाषिक अनुवादक पदे त्या त्या ठिकाणी भरली. यावेळी मध्य रेल्वेसाठी मराठी-हिंदी-इंग्रजी भाषिक अनुवादक म्हणून मराठी अनुवादकांची पदे भरली. या अनुवादकांनी 450 पानांची नियमावली मराठी आणि हिंदी भाषेत अनुवादित केली. उत्तर प्रदेश, बिहार येथून व्यापाऱ्यांच्या उर्दूमधून येणाऱ्या पत्रांचे इंग्रजीत अनुवादन करणे आणि त्याचे उत्तर हिंदीतून पाठविण्यासाठी हे अनुवादक काम करत होते. त्याकाळात महाराष्ट्र अन्य प्रातांपेक्षा जास्त सुशिक्षित असून त्यातील बहुतेक लोकांना इंग्रजीचे ज्ञान होते. यामुळे अनुवादक महाराष्ट्रातूनच भरले गेले. पश्‍चिम रेल्वेकडून गुजराती अनुवादक, दक्षिण मध्य रेल्वेकडे तेलगू व कन्नड अनुवादक आणि तमीळ आणि मल्याळम अनुवादक दक्षिण रेल्वेकडून भरले गेले.
भारतीय राज्य घटनेत इंग्रजी व हिंदी भाषा या संपर्क भाषा असून प्रांतीय 16 भाषा या राजभाषा म्हणून गणल्या गेल्या आहेत. मात्र याची राज्यकर्त्यांना किंवा प्रशासनाला कल्पनाही नसल्यामुळे किंवा मराठीच्या उदासीनतेमुळे स्थानिक भाषांऐवजी हिंदी ही राजभाषा मानली गेली. मात्र तरीही महाराष्ट्र शासनाने त्याला जराही विरोध केला नाही. किंबहूना त्यावेळच्या राज्यकर्त्यांच्याही लक्षात ही गोष्ट आली नाही. यामुळे हिंदीला राजभाषेचा दर्जा देत मराठी, उर्दू, गुजराती अनुवादक हळूहळू बंद करत त्याजागी केवळ हिंदी अनुवादक भरले जाऊ लागले. आणि काही लोकांनी विरोध केला असला तरीही जुने भाषिक विभाग बंद होत गेले आणि 1971 मध्ये मराठी भाषिक अनुवादकांना हिंदी भाषिक अनुवादक म्हणून गणले जाऊ लागले. कारण तोपर्यंत रेल्वेचे सर्व व्यवहार हे हिंदी आणि इंग्रजीतून होऊ लागले होते. रेल्वेच्या प्रत्येक कर्मचाऱ्याला प्रवेश, परिचय आणि प्राज्ञ या तीन प्रशासनिक परीक्षा देणे बंधनकारक केले गेले. या हिंदीच्या तीनही परीक्षा उत्तीर्ण होणाऱ्यास वेतनवाढ दिली जायची; मात्र ही परीक्षा नापास होणाऱ्या अधिकारी किंवा कर्मचाऱ्याचे एक वर्षाचे वेतन रोखले जात असे. कार्यालयीन वेळेतच एक तास प्रशिक्षण वर्ग घेतले जायचे. शिकवणी आणि परीक्षा कार्यालयीन वेळेतच व्हायची त्यानंतर टंकलेखन प्रशिक्षण आणि परीक्षा पद्धतीही रुढ करण्यात आली. 1978 मध्ये केंद्रीय मंत्री मधु दंडवते यांनी मराठीची बाजू घेत मध्य रेल्वेचा एक टंकलेखक दिल्लीतील मंत्रालयात नेत जनतेच्या दाव्यांना आणि तक्रारींना मराठीतून उत्तरे देण्याचा पायंडा सुरू केला. मात्र मराठी लोकांची बदललेली मानसिकता आणि इंग्रजीचा वारेमाप वापर यामुळे मराठीचा वापर हळूहळू बंद होत गेला.आज रेल्वेच्या जाहिराती हिंदी किंवा इंग्रजीतून इतर भाषेत अनुवादीत कराव्या लागताना लाखो रुपये मोजावे लागतात. मात्र तरीसुद्धा त्या शुद्ध मराठीत अनुवादीत होतातच असे नाही. जर त्या ठिकाणी मराठी अनुवादक असेल तर हा रेल्वेचा लाखोचा खर्च वाचू शकतो. रेल्वे फलाटांची नावे आणि अधिकाऱ्यांचे नामफलक तयार करणारा मराठी असला तरीही अनुवादक हिंदी असल्यामुळे बऱ्याच नावांमध्ये गोंधळ घातला जात आहे. उदा. ळ चा ल--- -महाराष्ट्र शासनाने नुकत्याच जाहीर केलेल्या सांस्कृतिक धोरणाच्या मसुद्यात केंद्रीय आस्थापनेत मराठी अधिकाऱ्याची नेमणूक व मराठीचा वापर करण्याचा प्रस्ताव ठेवण्यात आला आहे. मात्र मराठी अधिकारी त्या पदावर गेल्यानंतर मराठीतून लिहिणार आहे का? -महाराष्ट्र सरकारच्या अधिकाऱ्याला मराठीच्या परीक्षा द्याव्या लागतात. तशाच महाराष्ट्रात नोकरी करणाऱ्या रेल्वेच्या अधिकाऱ्यांना आणि कर्मचाऱ्यांना मराठीतून परीक्षा देणे बंधनकारक असावे.-हिंदी आणि इंग्रजीतून होणारे रेल्वेचे रिझर्व्हेशन मराठीतूनही करण्यात यावे. शासनाच्या धोरणानुसार केवळ मराठी अधिकारी न भरता त्यांच्या शिक्षणाची व्यवस्था करावी. त्यांनाही मराठीतून परीक्षा देणे बंधनकारक असावे. कारण आजच्या रेल्वे प्रशासनात दहावीला मराठी विषय न घेतलेले अनेकजण आहेत. -हिंदीचे प्रशिक्षण जसे कार्यालयीन वेळेत दिले जाते तसे इतर भाषिकांसाठी मराठीचेही प्रशिक्षण दिले जावे.-तमीळ, तेलगू, मल्याळम आणि कन्नड विभागात काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांप्रमाणेच मराठी भाषिकांना प्रशिक्षण द्यावे. यासाठी प्रशिक्षित कर्मचाऱ्यांची शिक्षक म्हणून नियुक्ती करावी. -सुरुवातीला असलेल्या अनुवादकांनी रेल्वेचे सर्व नियम मराठीत अनुवादित केलेले असले तरी त्यानंतरच्या काळात आलेले नवे नियम अनुवादित झाले नसल्यामुळे ही मराठीतील नियमावली अपूर्णच आहे. -इंग्रजांनाही स्थानिक अनुवादक भरण्याची कल्पना सुचू शकते मात्र मराठी प्रशासनाची उदासीनता मराठी माणसांवर अन्याय करत आहे. यासाठी राज्यकर्त्यांवर विसंबून न राहता सामान्य माणसांनीच मराठीतून कृती करावी आणि मराठीतूनच उत्तराचा आग्रह धरला जावा. जेणेकरून प्रशासनाला मराठी अनुवादकपद भरण्याचा सुज्ञपणा सुचू शकेल. -हिंदी राजभाषा विभाग असतानाही रेल्वेचे संपूर्ण व्यवहार हिंदीतून चालतातच असे नाही.-नव्या विभागणीनुसार मध्य रेल्वे नागपूर, भुसावळ, पुणे, मुुंबई या चार विभागात विभागली गेली असल्यामुळे मध्य रेल्वेचे क्षेत्र आणखी आकुंचित झाले आहे. यासाठी महाराष्ट्र शासनानेसुद्धा रेल्वे प्रशासनाशी मराठीतून व्यवहार करण्यास सुरुवात करावी व तसाच प्रतिसाद अपेक्षावा.
--- (शब्दांकन- राजलक्ष्मी पुजारी)
गंमत "क'ची आणि "प'ची!
मराठी भाषेची ताकद खालील 2 लेखात पाहा. प्रत्येक शब्द "क' आणि "प' पासून सुरू करून एवढा मोठा परिच्छेद लिहिला आहे. जगातल्या कोणत्या इतर भाषेत अशी ताकद असेल?
के व्हातरी कोल्हापूरच्या कर्तव्यतत्पर केळकर काकांबद्दल काकांच्याच कचेरीतल्या केशवने काकूंसमोर कागाळी केली. काकू कावल्या. काकूंनी कपाटातून कात्री काढून काकांच्या कामाचे कोरे करकरीत कागद कचाकचा कापले. काकांचे कापलेले कागद केशवानेच कचऱ्यात कोंबून काकांच्याच किचनमध्ये "कजरारे-कजरारे' कवितेवर कोळीनृत्य केले. काकूंनी कागद कापल्याचे कळताच काका कळवळले. काकांनीही कमालच केली. काकांनी काकूंचे काळे कुळकुळीत केस कात्रीने कराकरा कापले. काका काय करताहेत काकूंना कळेनाच! काकूंनी कर्कश्‍श किंचाळून कलकलाट केला.काका काकूंची कसली काळीज करणार! काकांना कामाची काळजी. काकूंच्या कर्णकर्कश्‍श कोलाहलातही, केशवाने कचऱ्यात कोंबलेले कागदाचे कपटेन्‌ कपटे काढून काकांनी कचेरीकडे कूच केले. कचेरीच्या कामासाठी काकांनी कंबर कसली. कागदाच्या कापलेल्या कपट्यांचे काकांनी "कोलाज' करून कामकाज कार्यान्वित केले. केशवाचे कारनामे कळताच काकांनी काट्यानेच काटा काढला. काकांनी केशवालाच कोलाजचे काम करण्यासाठी कुथवला. कपटी केशवने काकांवरच कामचुकारपणाचा कांगावा करून कामाचा कंटाळा केला. काकांनी कठोरपणे केशवाला कामावरून काढले. कासावीस काकूंनी कालच्या कडू कारल्याची कोशिंबीर कटाप करून काकांसाठी कच्च्या कैरीची कोय काढून कालवण केले. काकांनीही करुणेने काकूंचे कृत्रिम केस कुरवाळले. केळकरांच्या कोकणस्थ कुटुंबात कर्तव्यापुढे कर्मकांड केव्हाही कनिष्ठच. कर्तव्यदक्ष काकांच्या कार्यकाळात कचेरीने कर्मरूपी किल्ल्याचे कीर्तिशिखर काबीज केले. कामावरून काढलेल्या केशवाने कितीतरी काबाडकष्ट काढल्यावर कोल्हापूरच्या कॉम्रेड कणेकर कॉलेजने केशवाला कबड्डीचा कर्णधार केला. क्रीडापटू केशवाने कबड्डीतच करियर केले. कालच्या कागाळीखोर केशवाला काळानेच केला कबड्डीतल्या किचकट कसरतींचा कर्ता!
कथासार
क्रियेविण करिता कथन, किंवा कोरडेची कीर्तन.कितीक किताब कष्टाविण, काय कामाचे...
परवा पुराण-प्रसिद्ध पखवाज पंडित पुरोहित पंतांची पिवळी पगडी पुरंदरच्या पंधराशेव्या पायरीवरून पुण्यात पर्वतीच्या पाचव्या पायरीपाशी पर्णकुटीपासून पंधरा पावलांवर पहुडलेल्या पंकजच्या पोटावर पटकन पडली. पगडी पडलेली पाहताच पंत पुरंदरच्या पायथ्याशी पोलिसठाण्यात पळाले. पुरंदरच्या पोलिसांनी पंतांना पुण्याच्या पोलिसांकडे पाठवले.पंत पुण्यात पोहोचताच पोलिसांवर पेटले. पंत पेटल्यामुळे पोलिस पटकन पर्वतीकडे पळाले. पांढऱ्या पोषाखातल्या पोलिसांना पाहून पंकज पर्वतीच्या पलीकडे पळाला. पोलिसांनी पंकजचा पिच्छा पुरवला.पळता पळता पंकज पाण्याच्या पॉंडमध्ये पडला. पंतांनीच पाण्यात पोहून पंकजला पकडले. पिवळी पगडीपण पकडली. पोलिसांनी पंकजला पोलिसठाण्याकडे पिटाळले. पकडणारा पोलिस पदपथावर पाय पसरून पडला. पोलिस पडलेला पाहून पंकज पाठीवर पांघरूण पांघरून पळाला.पंतांनी पुरंदरला पोहोचताच पगडीत पंकजचे पैशांचे पाकीट पाहिले. पाकिटातले पुष्कळ पैसे पंतांनी पनवेलला पुत्राला पोस्टाने पाठवले. पंतांच्या पाजी पुत्राने पैशांच्या प्राप्तीतून पोटात पंजाबी पदार्थ पचवले.पंतांना परमेश्‍वरच पावला!पंकजला पकडण्यासाठी पंतांसोबत पुण्यात पोहोचलेली पंतांची पोरगी प्राची पंकजला पहिल्यांदा पाहताच पंकजच्या प्रेमात पडली. प्राचीने पंकज, पोलिसांची पकडापकडी पाहिली. पंकजचा पदपथावरून पोबाराही पाहिला. पानशेतच्या पुराच्या पाण्यामुळे पुनर्वसित पंकज परत पर्णकुटीत पोहोचला.पित्यासमवेत प्राची पुरंदरला परतली; पण पंतांनी पंकजच्या पाकिटातल्या पैशांबाबत पंक्ति-प्रपंच पाळला. पुष्कळ पैसे पुत्राला पाठवले. पंतांच्या पुन्हा पुन्हा पिडणाऱ्या पुराणांच्या पोपटपंचीमुळे प्राची पेटली.पंकजच्या प्रेमाखातर प्राची पुण्यास परतली. प्राचीनेच पंकजवरच्या पोलिसांच्या पंचनाम्याला पाने पुसली. पंकजला पाहायला प्राची परत पर्णकुटीपाशी पोहोचली. पण पर्णकुटीत पहुडलेल्या पंकजचे पाय पळून पळून पांढरे पडलेले! प्राचीने पंकजच्या पायावर पिवळे पुरळही पाहिले.पंकजची परिस्थिती पाहून प्राण पिळवटलेल्या प्राचीने पदर पाण्यात पिळून पंकजचे पाय पुसले. प्राचीचा प्रथमोपचार पाहून पंकजला पोरगी पसंत पडली. पंकजने प्राचीला पर्णकुटीतच पटवले.पंतांना परमेश्वर पावला; पण पंकजला पंतांची पायाळू पोर पावली.
के व्हातरी कोल्हापूरच्या कर्तव्यतत्पर केळकर काकांबद्दल काकांच्याच कचेरीतल्या केशवने काकूंसमोर कागाळी केली. काकू कावल्या. काकूंनी कपाटातून कात्री काढून काकांच्या कामाचे कोरे करकरीत कागद कचाकचा कापले. काकांचे कापलेले कागद केशवानेच कचऱ्यात कोंबून काकांच्याच किचनमध्ये "कजरारे-कजरारे' कवितेवर कोळीनृत्य केले. काकूंनी कागद कापल्याचे कळताच काका कळवळले. काकांनीही कमालच केली. काकांनी काकूंचे काळे कुळकुळीत केस कात्रीने कराकरा कापले. काका काय करताहेत काकूंना कळेनाच! काकूंनी कर्कश्‍श किंचाळून कलकलाट केला.काका काकूंची कसली काळीज करणार! काकांना कामाची काळजी. काकूंच्या कर्णकर्कश्‍श कोलाहलातही, केशवाने कचऱ्यात कोंबलेले कागदाचे कपटेन्‌ कपटे काढून काकांनी कचेरीकडे कूच केले. कचेरीच्या कामासाठी काकांनी कंबर कसली. कागदाच्या कापलेल्या कपट्यांचे काकांनी "कोलाज' करून कामकाज कार्यान्वित केले. केशवाचे कारनामे कळताच काकांनी काट्यानेच काटा काढला. काकांनी केशवालाच कोलाजचे काम करण्यासाठी कुथवला. कपटी केशवने काकांवरच कामचुकारपणाचा कांगावा करून कामाचा कंटाळा केला. काकांनी कठोरपणे केशवाला कामावरून काढले. कासावीस काकूंनी कालच्या कडू कारल्याची कोशिंबीर कटाप करून काकांसाठी कच्च्या कैरीची कोय काढून कालवण केले. काकांनीही करुणेने काकूंचे कृत्रिम केस कुरवाळले. केळकरांच्या कोकणस्थ कुटुंबात कर्तव्यापुढे कर्मकांड केव्हाही कनिष्ठच. कर्तव्यदक्ष काकांच्या कार्यकाळात कचेरीने कर्मरूपी किल्ल्याचे कीर्तिशिखर काबीज केले. कामावरून काढलेल्या केशवाने कितीतरी काबाडकष्ट काढल्यावर कोल्हापूरच्या कॉम्रेड कणेकर कॉलेजने केशवाला कबड्डीचा कर्णधार केला. क्रीडापटू केशवाने कबड्डीतच करियर केले. कालच्या कागाळीखोर केशवाला काळानेच केला कबड्डीतल्या किचकट कसरतींचा कर्ता!
कथासार
क्रियेविण करिता कथन, किंवा कोरडेची कीर्तन.कितीक किताब कष्टाविण, काय कामाचे...
परवा पुराण-प्रसिद्ध पखवाज पंडित पुरोहित पंतांची पिवळी पगडी पुरंदरच्या पंधराशेव्या पायरीवरून पुण्यात पर्वतीच्या पाचव्या पायरीपाशी पर्णकुटीपासून पंधरा पावलांवर पहुडलेल्या पंकजच्या पोटावर पटकन पडली. पगडी पडलेली पाहताच पंत पुरंदरच्या पायथ्याशी पोलिसठाण्यात पळाले. पुरंदरच्या पोलिसांनी पंतांना पुण्याच्या पोलिसांकडे पाठवले.पंत पुण्यात पोहोचताच पोलिसांवर पेटले. पंत पेटल्यामुळे पोलिस पटकन पर्वतीकडे पळाले. पांढऱ्या पोषाखातल्या पोलिसांना पाहून पंकज पर्वतीच्या पलीकडे पळाला. पोलिसांनी पंकजचा पिच्छा पुरवला.पळता पळता पंकज पाण्याच्या पॉंडमध्ये पडला. पंतांनीच पाण्यात पोहून पंकजला पकडले. पिवळी पगडीपण पकडली. पोलिसांनी पंकजला पोलिसठाण्याकडे पिटाळले. पकडणारा पोलिस पदपथावर पाय पसरून पडला. पोलिस पडलेला पाहून पंकज पाठीवर पांघरूण पांघरून पळाला.पंतांनी पुरंदरला पोहोचताच पगडीत पंकजचे पैशांचे पाकीट पाहिले. पाकिटातले पुष्कळ पैसे पंतांनी पनवेलला पुत्राला पोस्टाने पाठवले. पंतांच्या पाजी पुत्राने पैशांच्या प्राप्तीतून पोटात पंजाबी पदार्थ पचवले.पंतांना परमेश्‍वरच पावला!पंकजला पकडण्यासाठी पंतांसोबत पुण्यात पोहोचलेली पंतांची पोरगी प्राची पंकजला पहिल्यांदा पाहताच पंकजच्या प्रेमात पडली. प्राचीने पंकज, पोलिसांची पकडापकडी पाहिली. पंकजचा पदपथावरून पोबाराही पाहिला. पानशेतच्या पुराच्या पाण्यामुळे पुनर्वसित पंकज परत पर्णकुटीत पोहोचला.पित्यासमवेत प्राची पुरंदरला परतली; पण पंतांनी पंकजच्या पाकिटातल्या पैशांबाबत पंक्ति-प्रपंच पाळला. पुष्कळ पैसे पुत्राला पाठवले. पंतांच्या पुन्हा पुन्हा पिडणाऱ्या पुराणांच्या पोपटपंचीमुळे प्राची पेटली.पंकजच्या प्रेमाखातर प्राची पुण्यास परतली. प्राचीनेच पंकजवरच्या पोलिसांच्या पंचनाम्याला पाने पुसली. पंकजला पाहायला प्राची परत पर्णकुटीपाशी पोहोचली. पण पर्णकुटीत पहुडलेल्या पंकजचे पाय पळून पळून पांढरे पडलेले! प्राचीने पंकजच्या पायावर पिवळे पुरळही पाहिले.पंकजची परिस्थिती पाहून प्राण पिळवटलेल्या प्राचीने पदर पाण्यात पिळून पंकजचे पाय पुसले. प्राचीचा प्रथमोपचार पाहून पंकजला पोरगी पसंत पडली. पंकजने प्राचीला पर्णकुटीतच पटवले.पंतांना परमेश्वर पावला; पण पंकजला पंतांची पायाळू पोर पावली.
Subscribe to:
Posts (Atom)
